با سلام
اگر كسي بطور مداوم گناه كبيره اي انجام داده باشد و پس از آن توبه كرده و ديگر به سراغ آن كار نرود چگونه بايد آن را جبران كند تا اثرات آن گناه در دنياوبرزخ و آخرت از بين رود؟چگونه مي توان با كوله باري از گناه به رحمت خداوند اميدوار بود و از خشم او در امان ماند؟
در ابتدا باید گفت راه جبران گناه و محو آثار آن در دنیا و برزخ و آخرت راهکار روشنی وجود دارد و آن عبارت از توبه است. توبه در لغت به معنای «دست کشیدن از گناه، بازگشتن بر طریق حق، پشیمان شدن از گناه و بازگشت به سوی خدا» است. (1)
گفتنی است که حقیقت توبه، پشیمانی قلبی است؛ پشیمانی که در عمل خود را نشان میدهد که مهمترین نُمود آن انجام واجبات و تدارک و قضای آن چه عمل نشده و ترک محرّمات است که با همین مقدار توبه تحقق پیدا میکند و نیاز به چیزی افزون نیست، اما در عین حال توبه آداب خاصی دارد که تفصیل آن را در منع ذیل باید جویا شد. (2)
نکته دیگر مربوط به شرایط توبه و راه کار جبران گناه است در این باب جای سخن بسیار است که بیان همه آن مقدور نیست. ولی به اختصار باید گفت در قرآن کریم آمده: «أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْکمْ سُوءً بِجِهالَْةٍ ثُمّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَصْلَحَ فَاًّنَّهُ غَفُورٌ رَحِیم؛(3) هر کس از شما از روی جهالت عمل زشتی مرتکب شود و سپس توبه نماید و عمل صالح انجام دهد، در آن صورت خداوند آمرزنده و مهربان است».
در برخی از روایات، گویا در باره شرایط توبه و راه کار جبران مافات با تفصیل بشتر سخن گفته است از جمله آمده است:
1- بر اعمال گذشته نادم گردد؛
2- نسبت به آینده، تصمیم بر ترک بگیرد؛
3- حقوق مردم را بپردازد، به طوری که هنگام ملاقات پروردگار حقی بر تو نباشد؛
4- هر واجبی که از تو فوت شده، حق آن را به جا آوری؛
5- گوشتهایی که در اثر حرام بر اندامت روییده است، با اندوه آب کنی تا آن جا که از نو گوشت بروید؛
6- به همان اندازه که شیرینی معصیت و گناه را چشیدی، زحمت طاعت را بچشی. در این شرایط بگو استغفر الله».(4) البته عبادت وتوجه بشتر به سوی خدا ، تضرع و گریه در پیشگاه حق تعالی ومانند آن از راه کار های دیگر است که برای جبران گناه مطرح شده که تفصیل این را در منبع ذیل ملاحظه فرماید. (5)
گفتنی است که هر گناهی هم اثر تکلیفی دارد و هم اثر وضعی بر اساس آموزه های دینی اثر تکلیفی گناه با توبه حقیقی از بین می رود و به طور کلی پاک می شود. توبه هرگاه حقيقي و واقعي باشد و از اعماق جان برخيزد و جامع شرايط باشد و انسان از گناهي كه مرتكب شده احساس خجلت و ندامت كند و خود را در پيشگاه خدا شرمنده ببيند و در صدد كسب رضاي حق تعالي باشد، به يقين مقبول درگاه احديت واقع شده و آثار و بركاتش نمايان مي گردد. امام محمد باقر (ع مي فرمايد: "التائب من الذّنب كمن لا ذنب له؛ (6) توبه كننده از گناه مانند كسي است كه گناه نكرده است".توبه حقيقي و خالص موجب محو همه آثار گناه مي گردد .
حضرت امام صادق(ع) مي فرمايد:
"هنگامي كه بنده اي توبه نصوح (حقيقي) كرد، مواهب و نعمت هاي كم نظير الهي را متوجه خود مي سازد. اولين اثرش آن است كه محبوب نزد خدا مي شود. دوم: خداوند در دنيا و آخرت گناهان او را مي پوشاند".
راوي حديث سؤال كرد كه چگونه خدا پرده پوشي مي كند ، فرمود: "هر چه از گناهان كه دو فرشته موكّل بر او، برايش نوشته اند، از يادشان ببرد. به اعضاي بدن، فرمان مي دهد كه گناهان او را پنهان كنيد. به نقاط زمين و هر كجايي كه گناهكار توبه كننده گناه كرده است، دستور مي دهد كه گناهان او را پنهان كنيد. آثار آن را پاك مي كند.پس توبه كننده در حالي خدا را در قيامت ملاقات مي كند كه هيچ چيزي به ضرر او و بر گناهانش گواهي و شهادت دهنده نيست و چيزي از آن آشكار نخواهد شد".(7)
امّا در باره خصوص اثر وضعی گناه و تاثیر توبه بر آن باید گفت:
مثلا در مورد زنا و لواط و مانند آن با توبه حقیقی گناهانش بخشیده می شود . امّا آثار وضعی آن دو نوع است:
یک قسمت آن دنیوی و پاک نشدنی است، مثلا اگر با زن مطلقه ای که در عده طلاق رجعی است، زنا کند، آن زن برای همیشه بر او حرام است. (8)
اگر با زنی زنا کند. دیگر نمی تواند با دخترش ازدواج کند (9) یا اثر وضعی گناه لواط که حرام بودن ازدواج با خواهر و دختر و مادر لواط دهنده بر لواط كننده است، همچنان به قوت خود باقی است. توبه و استغفار تنها برطرف کننده عذاب اخروي عمل انجام شده است، ولي هرگز آثار وضعي آن مانند حكم فوق را برنميدارد، پس در چنین مواردی نمی توان گفت با توبه کردن حکم وضعی برداشته می شود.
اما بخش دوم این آثار وضعی در آخرت است که هرچند در مواردی مانند ازدواج با زن شوهر داری که با او زنا کرده وضعیت آن روشن نیست ، اما در مواردی اثر تکلیفی آن با توبه پاک می شود مانند سیاهی و کدورتی که گناه ایجاد کرده بود ، یعنی همان طوری در آخرت و برزخ کيفری برای او نیست،اثر وضعی گناه هم در بسیاری از موارد نخواهد بود. زیرا اولا اطلاق آموزه های دینی نظیر روایت یاد شده( که فرمود توبه کننده مانند کسی است که گناه نکرده است) شامل هر دو اثر وضعی و تکلیفی می شود.
ثانیا با توجه به بخشایش الهی بر اثر توبه، نسبت به پیامد تکلیفی گناه طبیعی است که اثر وضعی آن نیز محو خواهد شد.خدای ستار العیوب نخواهد گذاشت که اثر گناه در آن فرد نمایان باشد و یا کدورت گناه بر روح او همچنان وجود داشته باشد .
اما در باره فراز دوم پرسش باید گفت بر اساس آموزه های وحیانی نا امیدی از رحمت خدا خود از گناهان کبیره است (10) قران کریم به صراحت در این باره فرمود : اي بندگان كه بر خود اسراف و ستم كرديد، از رحمت خدا مأيوس نشويد . (11) ولی در عین حال باید این نکته مورد توجه قرار گیرد که آیا ما توانستهایم همه شرایط لازم توبه را محقق سازیم؟ آیا حلاوت و شیرینى گناه از جان ما به طور کامل رخت بر بسته است؟ این مسئله است که ما را پیوسته در حال خوف و رجا نگه مى دارد. هم امیدوار به لطف و رحمت الهى باشیم و هم خوف و واهمه از این که مبادا برخى از شرایط توبه را محقق نساخته باشیم. امام صادق(ع) فرمود: «بنده را وقتى مى توان مؤمن دانست که هم از خدا بترسد و هم امیدوار به رحمت او باشد».(12) امیرالمؤمینن(ع) مى فرمود:خف ربّک و ارج رحمته یومنک ممّا تخاف و یُنلک مارجوت «از پروردگارت بترس و به رحمتش امیدوار باش تا خدا تو را از آن چه مى ترسى، ایمنى بخشد و به آن چه امیدوار هستى، تو را مورد لطف و عنایتش قرار دهد».(13)
پى نوشتها:
1. محمد معین، فرهنگی فارسی، نشر امیر کبیر تهران 1360 ش، ج 1، ص 1160.
2. سید بن طاووس، اقبال، نشر دار الکتب لاسلامیه، تهران، بی تا ،ص 308.
3. انعام (6) آیه 54.
4. نهج البلاغه، نشر موسسه امیر المومنین، قم 1370 ش، قصار 417.
5. امام خمینی، چهل حدیث، نشر موسسه آثار امام 1387 ش، ص423 .
6. ثقه الاسلام كليني، الكافي، دار الكتب الاسلاميه، تهران، 1365 ه.ش، ج 2، 425 .
7. همان، ص 431 .
8. امام خمینی، توضیح المسایل، انتشارات نیلوفرانه، چاپ چهاردهم ، 1388، ص 380 ، مسئله 2398 .
9. همان، ص379، مسئله 2396 .
10. دستغیب گناه هان کبیره، نشر جامعه مدرسین قم 1375 ش، ج1، ص 241 .
11. زمر(39) آيه 53.
12. آثار الصادقین، نشر دار الکتب الاسلامیه تهران 1370 ش، ج 5، ص 483.
13. بروجردی ، جامع احادیث الشیعه،نشر دار الکتبالاسلامیه تهران 1367 ش، ج 11، ص 162 .
