روح حيوانات

از منظر مباحث فلسفي روح يا نفس به صورت اجمالى عبارت است از: قوه‏اى که در جسم موجود است یا به آن تعلّق مى‏گیرد و منشأ آثار گوناگون مى‏گردد.(1)
در يك تقسيم نفس(روح) به سه صورت موجود است:1- نباتي2- حيواني3- انساني(2)
نفس نباتى داراى سه ویژگى تولّد، رشد و تولید مثل است(هر گیاهى در ابتدا از گیاه دیگرى به وجود مى‏آید (تولد) و سپس رشد و نمو مى‏کند و سرانجام منشأ تولید گیاهان همنوع خود مى‏گردد)و نفس حیوانى علاوه بر ویژگى‏هاى نفس نباتى داراى ویژگى‏هاى ادراک جزئیات (امور جزئى) و حرکت ارادى است.(3)
نفس انسانى نیز علاوه بر ویژگى‏هاى نفس نباتى و حیوانى داراى ویژگى قوه عاقله است كه توسط آن کلیات را درك مي كند که بر اساس حکم عقل و در مقام اختیار و انتخاب ناشى از تفکر انجام مى‏پذیرد.
با توجه به اين مطالب حيوان نيز روح يا نفسي دارد اما روحي در خور رتبه و جايگاه وجوديش. اما آن روحي كه براي انسان است و باعث تعالي انسان مي شود براي حيوان وجود ندارد.(4)
پيرامون چگونگي مرگ حيوانات در متون ديني چيزي نيافتيم آنچه كه در آيات و روايات آمده مربوط به حشر حيوانات است كه البته مي توان از آنها اين استفاده را كرد كه بالاخره روح حيواني بايد باقي بماند تا امكان حشر همان حيوان در قيامت ممكن باشد.
آیاتی كه اشاره به حشر حیوانات دارند عبارتند از:
الف ـ " وَ مَا مِن دَابَّةٍ فىِ الْأَرْضِ وَ لَا طَئرٍِ يَطِيرُ بجَِنَاحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُم مَّا فَرَّطْنَا فىِ الْكِتَابِ مِن شىَ‏ْءٍ ثُمَّ إِلىَ‏ رَبهِِّمْ يحُْشرَُون".(5) (هیچ جنبنده ای در زمین و هیچ پرنده ای که با دو بال خود پرواز می کند نیست مگر این که امت هایی مانند شما هستند، ما هیچ چیز را در این کتاب فرو گذار نکردیم، سپس همگی به سوی پروردگارشان محشور می شوند.)
ب ـ " وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَت".(6)( و در آن هنگام كه وحوش جمع شوند)،
پيرامون بهشت وجهنم حيوانات بايد گفت: بهشت و جهنمي كه در قرآن و روايات بدان پرداخته شده است دائر مدار تكليف است كه اختصاص به انسان وجن دارد اما برخي از بزرگان با استفاده از آيات قرآني در مقام اثبات اين مطلب هستند كه مي توان تكليف خاصي كه در حد رتبه حيوان باشد تصور كنيم و خداوند به اعتبار آن مقدار تكليف ضعيفي كه حيوانات دارند آنها را مورد مواخذه و يا پاداش قرار بدهد.(7)
آنچه كه در روايات آمده مواخذه حيوانات در عرصه قيامت است اما اينكه در دنيا نيز گرفتار مواخذه خدا قرار گيرند يا كفاره اي براي انها محسوب شود چيز روشن وواضحي نيافتيم.
پيرامون علت درد براي حيوانات بايد گفت: در نظام عالم مادي(دنيا) آنچه كه حاكم است نظام علي و معلولي است و طبق همين اصل، وجود درد و رنجهاي جسماني توجيه مي شوند مثلا اگر دندان كسي درد مي كرد اولين علت و توجيهش مشكل و نقصي است كه در بافتهاي عصبي پيدا شده است البته براي انسان اين امكان وجود دارد كه همين درد ظاهري كه علتي مادي دارد كفاره گناهي از گناهانش نيز محسوب بشود اما اين وجه ديگري است كه غالبا ما از آن بي خبريم و مربوط به غيب عالم است رنج ها و بیماری های حیوانات و حوادثی که برای آن ها پیش می آید نيز از اين قبيل هستند يعني نتیجه عوامل و ساختار علی و معلولی مي باشند . وقتی عامل بیماری مانند ویروس آنفولانزا یا جنون گاوی و مانند آن شیوع پیدا می کند و زمینه انتقال آن فراهم می شود، نباید توقع داشت که حیوانات از ابتلا مصون بمانند و قوانین علیت در مورد آن ها استثنا بخورد.
پس اصل وجود درد در حيوانات علتي مادي و جسماني دارد و ارتباطي با كفاره يا جبران گناه حيوان ندارد الا اينكه در خصوص حيواناتي كه شكار مي شوند روايتي نقل شده كه علت گرفتار شدن حيوان غفلت از ياد خدااست. امام صادق(ع)مي فرمايد:" مَا مِنْ طَيْرٍ يُصَادُ فِي بَرٍّ وَ لَا بَحْرٍ وَ لَا يُصَادُ شَيْ‏ءٌ مِنَ الْوُحُوشِ إِلَّا بِتَضْيِيعِهِ التَّسْبِيح".َ (8)(هيچ پرنده اي در خشكي و دريا و هيچ حيوان وحشي شكار نمي شود مگر اينكه از تسبيح الهي غافل شده است)

پي نوشتها:

1. جعفر سجادي، فرهنگ معارف اسلامى، انتشارات دانشگاه تهران‏، ج‏2، ص920.
2. همان، ص 923.
3. همان، ج3، ص2023.
4. عبدالله، جوادي املي، صورت و سيرت انسان در قرآن؛ اسراء، ص75.
5. انعام(6) آیه 38.
6. تکویر (81) آیه5.
7. محمد حسين طباطبايي، الميزان، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسين حوزه علميه قم، چاپ پنجم، 1374، ج7، ص115و ناصر مكارم شيرازي، تفسير نمونه، تهران دارالكتب الاسلاميه، چاپ اول، 1374، ج5، ص224.
8. محمد باقر مجلسي، بحارالانوار، تهران اسلاميه، بي تا، ج61، ص24.
‏