با سلام خدمت شما عزیزان.
دفعه پیش سوالی فرستاده بودم که جوابش را کامل وخیلی تشریحی لطف فرمودید که واقعا از شما تشکر میکنم. انتظار نداشتم ای قدر تشریح بدهید ممنونم.
سوالم اینبار از شما اساتید گرامی این است که فرق این که پیش خدا همه یکسانند مانند دانه های شانه با این آیه شریفه " ان اکرمکم عند الله اتقیکم " چیست؟
سخن پرسشگر محترم برگرفته از حدیثی شریف از رسول گرامی اسلام صلوات الله علیه است که به این آیه شریفه تایید شده است که خدای متعال فرمود:" يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ أُنْثى وَ جَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَليمٌ خَبيرٌ (1) یعنی اى مردم! ما شما را از يك مرد و زن آفريديم و شما را تيرهها و قبيلهها قرار داديم تا يكديگر را بشناسيد (اين ها ملاك امتياز نيست،) گرامىترين شما نزد خداوند با تقوا ترين شماست خداوند دانا و آگاه است!
خوب بود پرسشگر محترم به این مطلب که همه نزد خدای متعال مثل دندانه های شانه اند (یعنی مساوی اند و نیز نتیجه آن که مقصود اصلی هم آیه و هم روایت بوده است، توجه می کردند که حضرت فرمود:
"إنّ النّاس من عهد آدم إلى يومنا هذا مثل أسنان المشط، لا فضل للعربيّ على العجميّ، و لا للأحمر على الأسود، إلّا بالتّقوى."(2)
اگر پرسشگر به آیه شریفه و روایت نبوی و نیز احادیث و آیات مشابه دقت کند به پاسخ پرسش خود می رسد که علاوه بر آن که در آیه مد نظر هم مقدمه و هم نتیجه با هم قصد شده است در حدیث شریف نیز این گونه است پس ابتدا لازم است معنای یکسان بودن را که در فراز اول آیه و حدیث مورد اشاره قرار گرفته است بدانیم و بعد به پاسخ این پرسش بپردازیم که چرا در این یکسانی و یا همسانی عده ای متفاوت و نسبت به دیگران متمایز اند؟
فراز اول:
در نگاه کلی مطابق با معنای آیه شریفه و نیز دو روایت همراه با آن، همه مردم و در نگاهی فراتر همه موجودات نزد خدای متعال یکسان اند هر چند از نظر نوع، جنس، قبیله،گروه و یا بعضی متمایزات از یکدیگر متفاوت اند. اما این موضوع فقط به خاطر شناسایی افراد از هم است و این گونه تفاوت ها در یکسانی افراد از جهت خلقت تاثیری ندارد. پس تا این جا بین انسان ها هیچ تفاوتی وجود ندارد، زیرا همه انسان ها ذاتا از نظر داشتن مقام انسانی و بهره مندی از جایگاه والایی که در آفرینش پیدا کرده اند، بهره ای مساوی داشته و همه نزد خدای متعال یکسان اند این نگاه کلی آیه و روایات در فراز اول است.
فراز دوم:
اما مهم قسمت دوم آیه و روایت پیامبر صلوات الله علیه است که به عنوان مقصود اصلی به آن توجه شود، چون باید قسمت اول را به عنوان پیش آگاهی کلی و قسمت نهایی را به عنوان مقصود اصلی فرض کنیم. آری همه موجودات خصوصا انسان ها در نگاه اول نزد خدای متعال یکسان اند. اما این یکسانی موضوعی جدا بوده و ربطی به مقام و موقعیتی که در عرصه آفرینش و در طول زندگی به دست می آورند،ندارد، زیرا انسان ها می توانند با قدرت اراده و اختیاری که به طور فطری از خدای متعال کسب کرده اند، به برتری های معنوی و علمی بالایی برسند و "تقوای الهی " را که تنها معیار فضیلت و نردبامی برای رسیدن به بام معنویت است،کسب کنند.
وقتی خدای متعال فرمود: گرامی ترین شما نزد خدای متعال با تقوا ترین شما است و کلام رسول خدا (ص) که فرمود: مردم، از آدم تا امروز همانند دندانه هاى شانه با يك ديگر يكسانند، عرب را بر عجم فضيلتى نيست و سرخ رويان بر سياهان برترى و تفوّقى ندارند، تنها پرهيزكاران پاكدل و درستكار، گروه ممتاز جامعه هستند به این معنا است که در انسان بودن از نظر خلقت و یکسان بودن از نظر نوع انسانی، بهره ای همسان و مساوی در عالم خلقت دارند، اما انسانی که ماهیت و هویت خود را در طول زمان فراموش کرده با انسانی که در طول زندگی با قبول سختی ها و رنج ها جلو نفس وسوسه گر خود ایستاده و به شیطان پشت کرده، نمی تواند یکسان باشد! هیچ عقل سلیم و فطرت پاکی این را نمی پذیرد.
البته "تقوا" به عنوان معیار جامع مطرح است و گرنه همه فضایل انسانی، مقیاس برتری انسان ها از یکدیگر است. مثلا علم (علمی که موجب تکامل و تعالی و در مسیر معرفت خدای متعال به کار رود) از مصادیق ارزش و برتری است آن طور که خدای متعال فرمود:
"قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ"(3)بگو (به مردم ای پیامبر): آيا كسانى كه عالم اند با اشخاص غير عالم يكسان اند؟ (هرگز چنين نيست) افراد عاقل و خردمند به اين تفاوت اساسى توجّه دارند.
بنا بر این، بین آیه شریفه و روایت پیامبر صلوات الله علیه و نیز آیات و روایات مشابه هیچ گونه تضادی وجود ندارد زیرا هم در آیه و هم در روایت ملاک برتری تقوا دانسته شده است و انسان نیز هر اندازه اخلاصش بیشتر و تقوایش بالاتر باشد ارزش وجودی اش بیشتر خواهد شد. تقوا معیار سنجش و ارزش انسان نزد خدای متعال است پیامبر گرامی صلوات الله علیه فرمود:
"من اراد ان يكون اعزّ النّاس فليتّق اللَّه عزّ و جلّ.(4)یعنی: كسی كه مي خواهد عزيز ترين مردم باشد، بايد از گناه اجتناب کند و به تقوا و پرهيزكارى روی آورد.
نتیجه:
از نظر آیه و حدیث که مفسر آیه است این نتیجه به دست می آید که انسان ها از نظر اصل خلقت هیچ برتری نسبت به هم ندارند و چون دندانه های شانه از نظر چینش آفرینش در کنار هم قرار گرفته بدون هیچ امتیازی در یک ردیف می باشند. با این حال هر وجدانی این مطلب را باور را می کند که ارزش هر موجودی در جهان هستی به قدر منزلتش می باشد و منرلت هر کسی در گرو تحصیل مقاماتی است که برای رسیدن به آن تلاش می کند. پس امتیاز ها اکتسابی اند که آیه شریفه و حدیث ملاک آن را که تقوا بود بیان کرده و معیار آن را به ما داده است. سخن آخر این که یکسانی انسان ها با هم، هرگز به معنای مساوی بودن از جهت ارزش نیست و آیه شریفه و حدیث در این باره متحد اند که معیار ارزش به تقوای الهی است.
پس بين آيه و روايت تضادي وجود ندارد هر دو معيار ارزش را تقوا معرفي كرده اند.
پی نوشت ها :
1. سوره حجرات، آیه 13.
2. فلسفی محمد تقی، الحديث، روايات تربيتى، تهران، انتشارات دفتر نشر فرهنگ اسلامی، سال 1368 ه.ش، ج1، ص 59.
3. سوره زمر،آیه 9 .
4. الحديث، روايات تربيتى پیشین، ج1، ص 60.
