نظر اسلام راجع به بدبینی

باید بگویم که این بد بینی بسیار بد است. بدگمانی و سوء ظن نسبت به مسلمان از گناهانی است که در آیات و روایات متعددی از عواقب و عوارض جانبی آن سخن به میان آمده است.
در سورة حجرات آمده است: «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثيراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْم ؛ (1) ای کسانی که ایمان آورده اید! از بسیاری از گمان‌ها بپرهیزید. چرا که بعضی از گمان‌ها گناه است».
شروع فرمان اجتناب از بسیاری گمان‌های بد با «یا أیّها الّذین آمنوا» این پیام را دارد که ایمان مشروط است به رعایت اموری که یکی از آن ها، دوری کردن از سوء ظن به افراد است. به بیان دیگر ایمان راستین کسی دارد که از گمان بد به مسلمانان بپرهیزد.
البته این را بگوییم که بد گمانی و سوء ظن چند گونه است؛
یک قسمت آن از اختیار انسان بیرون است.
این گونه گمان‌ها نه گناه است و نه حرام، مثل خیالات ذهنی و خطورات قلبی منفی که نسبت به دیگران در ذهن ما می آید.
قسمت دوم این که گاهی تخیلاتی وارد ذهن می‌شود و در آن جا توقف می‌کند و شخص آن را در ذهن خویش می‌گرداند یا مطلبی را در مورد افراد مسلمان می‌شنود و سخن ناروایی را که درستی و نادرستی آن مشخص نیست، در ذهن خویش می‌پروراند و شیطان هم آن را توجیه و تأیید می‌کند. امّا انسان در عرصة عمل و زندگی به آن سوء ظن‌ها میدان نمی‌دهد و اثری بر آن بار نمی‌شود.
چنین حالتی را علمای اخلاق تشبیه می‌کنند به خانه‌ای که از مواد دودزا در اتاق‌های آن دود پخش می‌شود، که اگر چه خانه را نمی‌سوزاند و ویران نمی‌سازد، ولی تمام خانه را دودآلود، سیاه و غیر قابل استفاده می‌سازد.
حالت سوم: تخیلات یا حرف‌های شنیده را که به دل گرفته، به عمل بکشاند و برخوردهایش با افراد تغییر یابد. که فرد مورد نظر شما متاسفانه با قطع رابطه ها نشان داده که سوء ظن قسم سوم را دارد و در مرحله عمل نیز سوء ظنش را نشان داده است.
گمان بدی که در آیات و روایات نهی شده، سوء ظنی است که انسان بدون داشتن دلیل شرعی قطعی، به آن ترتیب اثر بدهد و به دل گیرد و باورش شود این گونه گمان‌های بد است که ظلمت و سیاهی را درون انسان پدید می‌آورد و باعث می‌شود که خداوند لطف و عنایت خویش را از بنده بر دارد.
این بدگمانی شخص را به سوی ناراحتی روانی و افسردگی روحی، در زندگی سوق می‌دهد. تحیّر و سرگردانی، اضطراب و دلهره و ترس و خیالبافی از این که ممکن است فلان پیشامد ناراحت کننده برای خود یا خانواده‌اش پیش آید، او را در بحران تصمیم‌گیری و بلاتکلیفی جان‌فرسا قرار می‌دهد. سامان زندگی به هم می‌خورد، غیبت و دروغ و تهمت بازار داغی پیدا می‌کند. دشمنی‌ها و کینه‌ها زیاد می‌شود. اگر به موقع درمان نشود و شخص در صدد اصلاح خود بر نیاید، ممکن است سرانجام گوشه‌گیری، انزوا طلبی و تنهایی را بگزیند و به این ترتیب با حالت جنون زندگی‌اش خاتمه یابد.
شما باید به آن فرد نزدیک تان کمک کنید به این ترتیب که به ایشان بگویید ابتدا ریشه این بدبینی را پیدا کند و ببیند به چه علت بدبین شده است بدبینی مثل حرص و ولع نیست که ریشه در وجود انسان داشته و جزء غرایز درونی باشد تا بحث کنیم که آیا از غرایز اصلی است یا فرعی، بلکه عارضه و مرضی است که در نتیجة یک سری عوامل مانند ضعف اراده، نداشتن منطق در کارها، گناه و اعراض از ذکر و یاد خدا، عادات بد، حسادت، احساس شکست و ناامیدی و دست نیافتن به برخی آرزوها و خواسته‌ها، بر آورده نشدن بعضی توقعات و انتظارات به جا یا بی جا، حضور در جلسات غیبت و تهمت، و ویرانگرتر از همه تجسس و متمرکز کردن ذهن در کارها و زندگی و احوال مردم است. وبعد از شناسایی ،شما هم به تصحیح نگرش او کمک کنید و اگر کمک شما تاثیر ندارد و یا از شما حرفی را قبول نمی کند سعی کنید ایشان را با یک روحانی اسلام شناسی که او را قبول دارد یا این مرکز آشنا کنید تا شاید تاثیر بیشتری داشته باشد.
یکی از بهترین راه های درمان این بیماری این حمل به صحت است و شما باید این حمل بر صحت را عملا خودتان به او نشان دهید و هر چیزی که احتمال دارد نظر ایشان را نسبت به کسی برگرداند را، توجیه کند:
در روایات دستور داده شده امام علی (ع) فرمودند: «ضَعْ أَمْرَ أَخِيكَ عَلَى أَحْسَنِهِ حَتَّى يَأْتِيَكَ مَا يَغْلِبُكَ مِنْهُ وَ لَا تَظُنَّنَّ بِكَلِمَةٍ خَرَجَتْ مِنْ أَخِيكَ سُوءاً وَ أَنْتَ تَجِدُ لَهَا فِي الْخَيْرِ مَحْمِلًا؛ (2) اعمال برادر (یا خواهر) مسلمانت را بر نیکوترین وجه ممکن حمل کن، تا دلیلی بر خلاف آن قائم شود و هرگز نسبت به سخنی که راجع به برادر (یا خواهر) مسلمانت می‌شنوی گمان بد مبر.
بنا بر این آن چه را که با چشم خویش دیده یا مطلبی را با گوش خویش شنیده‌ای یا به فرض از راه دلیل قطعی ثابت شده است، چون از درون و قصد افراد مسلمان بی اطلاع هستیم، اگر کارش یا حرفش قابل تأویل و توجیه است، باید توجیه نیک و پسندیده‌ای برای آن ارائه دهیم. در بسیاری از موارد انسان می‌تواند راه‌های حمل بر صحت را مورد بررسی قرار دهد و احتمالات صحیحی را که در مورد آن عمل یا سخن وجود دارد،‌ در ذهن خود مجسم سازد و به تدریج بر حالات بد گمانی خویش غلبه نماید.
تذکر:
قطع رابطه با فامیل و ارحام جایز نیست ،پس اگر بد بینی او باعث قطع رحم و قطع ارتباط با فامیل هایش بشود مرتکب دو خلاف شده است و علاوه بر سوء ظن گناه قطع رحم هم برایش نوشته می شود.
پی نوشت ها:
1. حجرات (49) آیه 12.
2. ثقة الاسلام كلينى، الكافي، 8 جلد، دار الكتب الإسلامية تهران، 1365 ه.ش ، ج 2، ص 362.