خمس

پرسش: خمس
شرح : با سلام فلسفه خمس چيست و چه آيات و رواياتي به وجوب آن دلالت دارد؟
پاسخ:
خمس همانند زکات از مالیات‌های اسلامی است که به منظور رفع مشکلات مالی امت اسلامی و توزیع عادلانه ثروت و تقویت بنیه مالی حکومت اسلامی وضع شده است. البته میان خمس و زکات این تفاوت مهم وجود دارد که زکات جزء اموال عمومی جامعة ‌اسلامی محسوب می‌شود و مصارف عام تری دارد، ولی خمس از موارد مصرف محدودتری برخوردار است .
البته این مالیات ها غیر از مالیات های دولتی هستند که امروزه در همه جای جهان از شهروندان اخذ می شود، زیرا خمس و زکات مصارف خاص و محدودی دارند. به عنوان منبع مالی دولت اسلامی برای هزینه های جاری و عمومی و .... به حساب نمی آیند، در عین حال تنها از اقشار خاصی اخذ و برای اقشار خاصی مصرف می شوند، در حالی که مالیات های عمومی مربوط به عمران و آبادی کل کشور و بهره مندی خزانه عمومی کشور از سرمایه و تهیه امکانات رفاهی و امنیتی و اداری برای همه شهروندان است .
دلیل اصلی برای وجوب خمس قرآن کریم است. حکم وجوب خمس درقرآن به صراحت و البته به صورت کلی بیان شده و چون کليت قرآن کريم نياز به تفسير و بيان دارد، جزئيات مسئله خمس و بيان تفسير آيه شريفه در روايات اهل بيت عليهم السلام بيان شده است.
خداوند در قرآن کریم نسبت به خمس می فرماید:
بدانيد كه هر گونه غنيمتي (بهره و سودی) به دست آورديد، خمس آن براي خدا، براي پيامبر، براي ذي القربي و يتيمان و مسكينان و واماندگان در راه ( از آن ها ) است، اگر به خدا و آن چه بر بنده خود در روز جدايي حق از باطل، روز درگيري دو گروه ( با ايمان و بي ايمان) روز جنگ بدر نازل كرديم، ايمان آورده ايد، و خداوند بر هر چيزي تواناست . » (1)
اما روایات بسیار زیادی در این باب وارد شده که بررسی سندی تک تک آن ها دراین مجال نمی گنجد ؛ اما اجماع فقهای شیعه در طول تاریخ نسبت به وجوب خمس و ابواب گوناگون و حجم بالای این قبیل روایات در منابع روایی معتبر شیعه نشان می دهد که به یقین این روایات صحیح هستند ؛ در این خصوص به چند نمونه اشاره می شود :
1- محمدبن حسن اشعری گوید :«كتب بعض اصحابنا الى ابى‏جعفر الّثانى عليه السلام اخبرنى عن الخمس...(2)؛ يكى از اصحاب ما به امام نهم نوشت: به ما اطّلاع بدهيد كه آيا خمس بر تمام چيزهايى است كه انسان استفاده مى‏كند، از كم و زياد از تمام انواع درآمدها و همچنين بر صنعتگران؟ خمس را چگونه بايد پرداخت؟ امام به خطّ خويش نوشت : خمس بعد از هزينه زندگى است.»
از اين عبارت به خوبى استفاده مى‏شود كه سؤال‏ كننده هم در عموميّت خمس شك داشته ، هم در كيفيّت آن. امام با يك جمله كوتاه چنان كه معمول نامه‏نگارى آن زمان بود، به هر دو سؤال پاسخ گفته و مى‏فرمايد خمس بعد از هزينه زندگى است، هم پاسخ كيفيّت گفته شده كه سؤال دوم راوى است و هم پاسخ سؤال اوّل راجع به اصل وجوب خمس در تمام درآمدها.
2- ابوعلى بن راشد كه از وكلاى حضرت جواد و امام هادى عليهما السلام بوده است مى‏گويد:
«قلت له امرتنى بالقيام بامرك و اخذ حقّك فاعلمت مواليك بذلك فقال لى بعضهم واىّ شى‏ء حقّه؟...(3)؛ به امام عرض كردم : به من دستور داده‏ايد به كارهاى شما رسيدگى كنم، و حقّ شما را بگيرم، اين موضوع را به دوستان شما اطّلاع دادم، بعضى از آن ها گفتند: حقّ امام چيست؟ من ندانستم چه در جواب بگويم؟ امام فرمود: خمس بر آن ها واجب است، گفتم :در چه چيز؟ فرمود: در امتعه و صنايع، گفتم :نیز كسانى كه تجارت مى‏كنند و با دست خود چيزى را مى‏سازند؟ فرمود: بلى در صورتى كه بعد از هزينه زندگى براى آن ها امكانى بماند.»
3- «كتب اليه ابراهيم بن محمّد الهمدانى اقرأنى على كتاب ابيك فيما اوجبه على اصحاب الضّياع انه اوجب عليهم نصف السّدس بعد المؤونة،...(4)؛ ابراهيم بن محمّد الهمدانى به امام نوشت: على (ابن مهزيار) نامه پدر شما را براى من خواند كه در آن دستور داده شده بود صاحبان آب و زمين بعد از هزينه خود يك دوازدهم درآمد خويش را به حضرت بپردازند. امّا كسانى‏ كه آب و ملك آن ها براى هزينه شان كفاف نمى‏دهد، چيزى بر آن ها واجب نيست، نه يك دوازدهم و نه غير آن، افرادى كه نزد ما هستند ،در اين زمينه اختلاف و گفتگو دارند . مى‏گويند بر آب و زمين خمس درآمد لازم است، آن هم بعد از هزينه خود آب و زمين و خراج آن، نه هزينه خود انسان و همسر و فرزند او .
امام در جواب نوشت (و على بن مهزيار نيز آن نامه را مشاهده كرد ): بر چنين شخصى خمس لازم است ، بعد از هزينه زندگى خود و زن و فرزند و بعد از خراج حكومت.» (5)
در اين حديث هم كه از نظر سند صحيح و محكم است ، صريحاً دستور داده شده است كه مردم موظّفند از افزوده درآمد اراضى بعد از كسر هزينه زندگى، خمس بپردازند .
باقی روایات و دلایل را می توانید در آدرس های ذکر شده بیابید .

پی نوشت ها
1 . انفال (8)آیه 41 .
2. عاملی، وسائل الشیعه، ج6 ،کتاب الخمس، ابواب ما یجب فیه الخمس، باب 1 ،ص340 ،نشر دار الاحیا التراث العربی ، بیروت، 1421 ق .
3. همان ،ص348 .
4. همان ،ص350 .
5. همان ،ص152 .

پرسش: اگر كسي پولي در بانك داشته باشد بايد خمس آن را بدهد؟
پاسخ:

با سلام
پرسشگر گرامی ، اگر انسان پولی که خمس به آن تعلق می گیرد مانند درآمد و حقوق و ... را در بانک پس انداز کند و تا سر سال خمسی خود آن را خرج نکند به آن پول خمس تعلق می گیرد.
اما اگر آن پول از چیز های باشد که خمس ندارد مثلا وام باشد که هنوز اقساط آن پرداخت نشده است در این صورت خمس ندارد و یا اینکه ، قبل از رسیدن سال خمسی انسان آن پول را خرج کند در این صورت هم خمس ندارد.
و توجه داشته باشید که اگر انسان برای کارهای ضروری ، پولی را پس انداز کند خمس به آن تعلق می گیرد ولی می تواند با دفتر مرجع تقلید و یا نماینده ایشان صحبت کنند تا آن ها ارفاق کنند.(1)
پي نوشت :
1. آيت الله مكارم ، توضيح المسائل ، م1475. و استفتائات،ج2، س 516.

پرسش: نپرداختن خمس چه اثراتي در دنيا و آخرت دارد؟
پاسخ:
قبل از پرداختن به اصل پاسخ لازم است به نکته ای توجه کنید :
پرداخت خمس از مالی که خمس به آن تعلق گرفته، همانند نماز و روزه و زکات و حج از واجبات می باشد و موجب تطهیر و پاک کردن انسان ها و رساندن آنان به کمال و قرب به خداوند می شود. البته پرداخت خمس در صورتی واجب است که به مال، خمس تعلق گرفته باشد.در غیر این دو صورت پرداخت خمس واجب نیست .
تصرف در مالی که خمس به آن تعلق گرفته ، بر اساس حکم الهی تنها زمانی بر صاحب آن حلال می شود که خمس مال را پرداخت نماید و حکم مال حلال را دارد . به خصوص وقتی خمس آن مال پرداخت شد، آثار مادی و معنوی فراوانی که برای پرداخت خمس در روایات آمده، شامل حال وی می شود . امام علیه السلام در پاسخ نامه فردی که از خمس پرسیده بود ، نوشت:
لَا يَحِلُّ مَالٌ إِلَّا مِنْ وَجْهٍ أَحَلَّهُ اللَّهُ ؛تصرف در مال، حلال نیست ،مگر از راهی باشد که خدا حلال کرده باشد . سپس در ادامه در باره فواید و آثار خمس مرقوم فرمود :
وَ إِنَّ الْخُمُسَ عَوْنُنَا عَلَى دِينِنَا ....وَ لَا تَحْرِمُوا أَنْفُسَكُمْ دُعَاءَنَا مَا قَدَرْتُمْ ...فَإِنَّ إِخْرَاجَهُ مِفْتَاحُ رِزْقِكُمْ وَ تَمْحِيصُ ذُنُوبِكُمْ وَ مَا تُمَهِّدُونَ لِأَنْفُسِكُمْ لِيَوْمِ فَاقَتِكُمْ وَ ... ؛ خمس وسیله ای است که با آن دین را تقویت می کنیم .پس خودتان را از دعای خیر ما محروم نکنید . پرداخت خمس کلید توسعه رزق و روزی شما و سبب پاک شدن گناهان تان است. شما را برای ورود به روز قیامت که روز فقر و نیاز است ، آماده می سازد .(1)
بنا براین کسی که خمس مالی را که تصرف کرده ،پرداخت نموده، مشمول دعای خیر امام زمان علیه السلام قرار می گیرد .رزق و روزی اش توسعه می یابد . گناهانش آمرزیده می شود . این کار سبب پاک شدن روح و روان او و آمادگی برای ورود به قیامت می شود . ان شاء الله .
اما اگر به مالی خمس تعلق بگیرد و صاحب آن از پرداختش ممانعت کند، اموالش در جمله اموال شبهه ناک قرار گرفته و آثار تصرف مال حرام یا شبهه ناک را دارد ،
بدیهی است مال شبهه ناک علاوه بر این که بر شخصیت خود فرد اثر سوء می گذارد و باعث تاریکی و قساوت قلب می شود، بر فرزندان و نسل آدمی نیز همین تأثیر را منتقل می نماید و تمام آثاری که نقطه عکس پرداخت خمس است ، مثل کاهش رزق حلال ، تضعیف ایمان و عدم استجابت دعاها و...را به دنبال دارد.
امام باقر علیه السلام می فرمایند:وقتی فرد یا جامعه ای از دادن حقوق مالی واجب (خمس وزکات) سر باز زدند ،خداوند برکات خود را از مال و زندگی شان ،اعم از زراعت ،سر درختی ها ومیوه ها ومعادن -خواه فلزات باشد یا غیر فلزات مانند آب ها ی زیر زمینی- بر می دارد0(2)
در برخی روایات نیز آمده است که نپرداختن حقوق مالی مانند خمس وزکات سبب افزایش فقر(3) می گردد.
البته لقمه حرام معنای گسترده ای دارد و منظور از آن خصوص غذا نیست بلکه منظور هر نوع استفاده از چیزی است که از راه موازین شرعی و احکام الهی به دست نیامده باشد، چه از راه دزدی باشد یا رشوه یا کلاهبرداری یا کم کاری یا ندادن خمس و زکات یا بدون اجازه صاحبش دست بردن و تصرف کردن.
برای مطالعه بیشتر در زمینه تأثیر مال حرام و شبهه ناک بر انسان به منابع ذیل مراجعه کنید:
1- نقطه های آغاز در اخلاق اسلامی، اثر مهدوی کنی
2- معراج السعاده، ص 440، اثر علامه نراقی
3- میزان الحکمه، ج 2، اثر ری شهری
4- آثار گناه، اثر محسن قرائتی

موفق باشید.
پی نوشت ها :
1.ثقه الاسلام كليني، الكافي، دار الكتب الاسلاميه، طهران، 1365 ه.ش ، ج 1 ، ص547.
2. همان،ج 2،ص374.
3. تاج الدين شعيرى، جامع الأخبار ، انتشارات رضى قم، 1363 هجرى شمس ،ص 180.