ابهام در مساله ي نافرماني ابليس

پرسشگرگرامي با سلام و سپاس از ارتباطتان با اين مركز
ابلیس، به یقین از جنیان بوده و است و بر این امر، دلایل گوناگونی می توان اقامه نمود؛ مانند :
- در آیه‌ای از قرآن بر جن بودن ابلیس تصریح شده است: «فسجدوا الا ابلیس کان من الجن ففسق عن امر ربّه؛ (1) تمام فرشتگان سجده کردند، جز ابلیس که از جنس جن بود».
- دلیل سوم آن است که ابلیس از آتش آفریده شد؛ چنان که قرآن از او حکایت می‌کند که گفت: «مرا از آتش آفریدی و آدم را از خاک». (2) اما فرشتگان به بیان روایات از نور آفریده شده‌اند. (3) قرآن مجید خلقت جن را از شلعه‌های آتش می‌داند. (4)
البته به نوعی تصور فرشته بودن ابلیس وجود داشته چنان که از امام صادق (ع) در مورد ابلیس سؤال شد که آیا از فرشتگان بود؟ حضرت فرمود: «ابلیس از جن بود، ولی همراه فرشتگان بود؛ آن چنان که آن‌ها فکر می‌کردند از جنس آنان است؛ اما خدا می دانست که از آن‌ها نیست». (5) پس در حقیقت ابلیس همواره جن بود نه فرشته . و روشن است که تعقل و حتی قدرت اختیار داشتن تنها منحصر در انسان نیست و به یقین جنیان نیز از این دو موهبت برخوردار بودند ، چنان که خداوند آن ها را مکلف به ایمان و عمل دانسته (6) و تکلیف فرع تعقل و اختیار است .
اما در مورد فرشتگان باید گفت عدم اختیار فرشتگان امری است که مورد تردید اندیشمندان است بلکه از شواهد و قرائن می توان دریافت که این تصور در مورد فرشتگان صحیح نیست ؛ به عبارت روشن تر از قرآن مجید استفاده می شود که ملائکه(فرشتگان) موجوداتی مستقل و دارای ایمان بوده، اعمال و رفتارشان از سر شعور واراده تحقق می یابد .
خداونددرسورة مؤمن، آیه 7 می فرماید :
"الذین یحملون العرش ومن حوله یسبحون بحمد ربهم ویؤمنون به ویستغفرون للذین آمنوا" ؛ "کسانی که عرش خدا را حمل می کنند وآنان که دراطراف عرش هستند ، خدای خود را حمد و تسبیح می گویند و به او ایمان می آورند وبرای کسانی که ایمان آورده اند طلب مغفرت می کنند"
دلالت آیه به این که ملائکه مقربین ،موجودات مستقل ودارای شعور و اراده می باشند روشن است ؛ زیرا اوصافی که برای آنان ذکر شده مانند ایمان به خدا وطلب مغفرت برای دیگران جز با وجود مستقل و صاحب شعور واراده سازگار نیست.
باز درباره ملائکه مقربین می فرماید :
"مسیح هرگز از بندگی خدا خودداری و سرپیچی نمی کند و ملائکه مقربین و هرکه از بندگی او سرپیچی و گردنکشی کند ، همه ایشان را به سوی خود جمع آوری خواهد کرد ـ‍تا آن جا که می فرماید ـ اما کسانی که سرپیچی وگردنکشی کردند، آنان را با عذابی دردناک عذاب خواهد کرد وجز خدا برای خود سرپرست ویاوری نخواهند یافت".(7)
مسیح وملائکه مقربین اگر چه معصیت نمی کنند ، ولی درصورت معصیت و تخلف از بندگی، به عذاب روز قیامت در این آیه تهدید شده اند . تهدید با عذاب روز قیامت که به سبب ترک یک نوع تکلیف است ،جز با استقلال وجود وشعور و اراده درست نمی باشد.از این رو نمی توان ملائکه را موجوداتی فاقد اختیار و اراده دانست . در واقع اینکه موجودی همواره گزینه درست را انتخاب می کند به معنی مجبوربودن او در انتخاب آن گزینه نیست . همانند انبیا وسایر معصومان که در عین اراده واختیار همواره گناه ومعصیت را ترک کرده ،عمل درست وصحیح را انجام می دهند. دلیل این امر هم به ساختار وجودی ملائکه برمی گردد که پیراسته از مادیت و امیال وشهوات است ، در نتیجه میل به مخالفت از فرامین الهی در آنها وجود ندارد . قرآن در این مورد می‏فرماید:«لا یعصون الله ما امرهم و یفعلون ما یؤمرون؛ فرمان خداوند را مخالفت نمی‏کنند و امر او را اطاعت می‏کنند.». (8)
بنابراین ملائکه دارای اختیار هستند ، اما دارای شهوت و چیزی که انها را به سوی گناه سوق دهد ، نیستند. اما شیطان بخاطر انکه دارای شهوت و تمایلات نفسانی بود از دستورالهی سرپیچی نمود و مطرود درگاه الهی گشت .
اما در مورد دستور سجدة فرشتگان در برابر آدم، باید گفت که این سجده عبادت حضرت آدم نبود بلکه تحیّت و احترام برای آدم و خضوع و عبادت برای خداوند بود ، زیرا به خاطر امر و فرمان و اطاعت از خداوند چنین احترامی را برای انسان کامل، یا مقام انسانیت روا داشتند.
از این گذشته بسیاری از علمای بزرگ بر آنند که سجده ذاتاً عبادت نیست، بلکه عبادت بودن آن در صورتی است که به انگیزه عبادت و پرستش آورده شود، بنابر این ممنوعیت سجده بر غیر خدا منع شرعی دارد . با دلیل عقلی و شرعی ثابت شده اگر نه برای عبادت بلکه به صرف تحیت و احترام باشد ،دلیلی بر منع آن نیست.بلکه اگر دستور الهی بر آن باشد این عمل واجب هم محسوب می شود .
پس همان طور که خداوند ما را از سجده در برابر غیر خودش نهی کرده، در جریان آدم، فرشتگان را مأمور به سجده بر آدم نمود، بنابر این سجده فرشتگان بر آدم اطاعت از خدا بوده و سجده نکردن ما بر غیر خدا هم طبق فرمان اوست . هر کدام در جای خود درست و فرمانبرداری از خداوند است.

پی‌نوشت‌ها:
1. کهف (18)، آیه 50.
2. اعراف (7)، آیه 12.
3. شيخ مفيد، الإختصاص، ص 109، انتشارات كنگره جهانى شيخ مفيد، قم، 1413 ق.
4. الرحمن (55)، آیه 15.
5. علامه مجلسى، بحار الأنوار، ج 60، ص 218، مؤسسة الوفاء بيروت - لبنان، 1404 ق.
6. ذاریات (51) آیه 56
7. نساء(5) آیه173.
78 تحریم(66) آیه 6.