دینداری و ایمان

در باره فراز اول پرسش باید گفت: دین در لغت به معنای رستگار شدن، اطاعت نمودن، پاداش، عادت، حساب، کیش، پرهیزگاری و.. آمده (1)و در اصطلاح تعابیر گوناگونی از سوی اندیشمندان اسلامی درباره آن شده است از جمله این که دین عبارت است از مجموعه ای از باورها در باره هستی و ارزش های مبتنی بر این باورها، ارزش ها مفهوم عامی است که فروع و احکام دین و نیز اخلاقیات و فضایل و رذایل نفسانی را در بر می گیرد. بخش نخست تعریف نیز به حوزه اندیشه و جنبه نظری دین مربوط است و در مجموع دین همان مجموعه گزاره های وحیانی است که در ساحات مختلف برای بشر رهنمود می دهد. (2) با توجه به معنای دین مراد از دینداری روشن می شود. چون دینداری همانا تقید به آموزه های دین است. و اگر کسی بر مدار همان آموزه حرکت کند، دیندار محسوب می شود. چون دیندار کسی است که طبق فرمان آموزه های دینی رفتار نماید و سر مشق عمل خود را آموزه های دینی قرار داده باشد.
در باره فراز دوم پرسش باید گفت: ایمان از باب «افعال» (آمن، یؤمن، ایمانا) و از ماده امن، به معنای ایمن گردانیدن است، ولی در معانی گرویدن، باورداشتن، روی کردن و اعتماد ورزیدن استعمال می‌شود (3) با توجه به ماده و موارد استعمال این واژه در تعریف آن می‌توان گفت: ایمان باورداشتنی است که باعث گرویدن شخص به یک امت می‌شود و او را از خطرات کفر، نفاق و گمراهی ایمن می‌بخشد. تفصیل این بحث را در منبع ذیل مطالعه فرماید. (4)
در مورد حقیقت ایمان و ارکان آن جای بحث بسیار است. ولی در مجموع این حدیث امام رضا (ع) زیبا است که فرمود: «الایمان عقد بالقلب، لفظ باللسان، عمل بالجوارح، لایکون الایمان الا هکذا ایمان پیوندی است قلبی، گفتاری است با زبان و عمل با اعضاء بدن است. ایمان نیست مگر بدین صورت».(5)
در فرهنگ قرآن کریم هر جا سخن از «ایمان» آورده شده در کنارش «عمل صالح» نیز ذکر گردیده است به گونه ای که گویی ایمان و عمل دو امر جدا ناپذیر در رشد و تعالی انسان هستند و به راستی هم چنین است، زیرا ایمان و عمل صالح مکمل یکدیگراند و تأثیر متقابل بر هم دارند. ایمان اگر در اعماق جان نفوذ کند، حتما شعاع آن در اعمال انسان ظاهر می‌شود و عمل را صالح خواهد نمود. ایمان چراغ پرفروغی است که در قلب انسان روشن می‌شود و آثاری در چشم، گوش، زبان و دست و پای او آشکار می‌گردد. اصولا ایمان همچون ریشه است و عمل صالح ثمره و میوه آن، وجود میوه شیرین دلیل بر سلامت ریشه است و وجود ریشه سالم سبب پرورش میوه‌های مفید.
امیرالمؤمنین علی (ع) در این زمینه فرموده است: «فبالایمان یستدل علی الصالحات و بالصالحات یستدل علی الایمان )) (6) به وسیله ایمان به اعمال شایسته استدلال می‌شود و به سبب اعمال صالح می‌توان بر وجود ایمان استدلال نمود.
در باره فرازسوم پرسش باید گفت: در این باب جای بحث بسیار است. ولی به اختصار باید گفت:تفاوت خاصی بین این دو مقوله نیست و دین دار ی در واقع حرکت بر مدار ایمان است که در ساحات مختلف جلوه های خاص دارد.
پی‌نوشت‌ها:
1.فرهنگ بزرگ جامع نوین، عربی - فارسی، نشر نی تهران، بی تا ، ج 2، ص 231 .
2.استاد محمد تقی مصباح یزدی، قلمرو دین نشر موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی قم 1382 ش ، ص235.
3.فرهنگ بزرگ جامع نوین، عربی - فارسی نشر پشیین ج1، ص52.
4.رك : طباطبايى سيد محمد حسين‏، الميزان فى تفسير القرآن‏، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسين حوزه علميه قم‏، 1417 ق، ج 1، ص 283 ـ 284 و 301 ـ 303.
5. مجلسی، بحارالانوار نشر درا الاحیا التراث العربی بیروت، 1403 ق ، ج 96، ص234 .
6. همان، ج 32، ص 420.