سوال قرآني

بسم الله الرحمن الرحیم
سلام بر شما برادر بزرگوار و تشکر از دقت زیبائی که در قرائت و فهم مسائل قرآن دارید
تعبیر « ما بینهما » در بیست و یک جای قرآن ذکر شده است. گاه از خلقت هدف مند آسمان ها و زمین و آنچه در بین آن دواست یاد شده [1]، گاه از ربوبیت خدا بر آنها [2]و گاه از ملکیت آنها برای خدا[3].
شیخ طوسی - رحمه الله - در تفسیر « التبیان » خویش ذيل آيه ي 5 از سوره ي صافات فرموده اند:
« "رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَيْنَهُما وَ رَبُّ الْمَشارِقِ" [4] معناه إن إلهكم الذي يستحق العبادة واحد و هو الذي خلق السموات و الأرض و ما بينهما من سائر الأجناس من الحيوان و النبات و الجماد [5]؛
معنای این فقره ی آیه این است که: خدائی که مستحق پرستش است یکی است و او همان است که آسمان ها و زمین و هر آن چه در میان آن دوست را آفریده که از جنسی دیگر هستند مثل حیوانات و گیاهان و جمادات.»
از ايشان سوال مي كنيم كه آیا موجودات عالم فقط آسمان ها، زمين و آنچه كه بين آن دوست مي باشند؟ چرا در این آیه به سایر موجودات اشاره ای نشده است؟
شيخ - رحمه الله - جواب ما را در آيه اي ديگر داده اند. ايشان در تفسير آيه ي 6 سوره ي طه مي فرمايند
« يقول اللَّه تعالى إن " لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ وَ ما بَيْنَهُما وَ ما تَحْتَ الثَّرى‏ " المعنى انه مالك لجميع الأشياء و اجتزى بذكر بعض الأشياء عن ذكر البعض لدلالته عليه، كما قال " الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلى‏ جُنُوبِهِمْ " [6] و لم يقل و على ظهورهم، لان المفهوم انهم يذكرون اللَّه على كل حال [7]؛
خداوند متعال می فرماید: " همانا هر آنچه در آسمان ها و در زمین و بین آندو و زیر زمین است، برای خداست " معنایش این است که خدا مالک همه چیز است. خدا در این آیه به ذکر برخی موجودات پرداخته و همه را بیان ننموده چرا که این تعبیر به گونه ای است که دلالت بر همه چیز می نماید. هم چنان که در جائی دیگر فرموده: " کسانی که در حال ایستادن و نشستن و به پهلو دراز کشیده یاد خدا می نمایند ". در این جا هم حالت بر دراز کش بر پشت را نفرموده است چرا که مفهوم این عبارت به گونه ای است که آنان کسانی هستند که در همه ی حالات در یاد خدا هستند.»
از کلام مرحوم شیخ طوسی - رحمه الله - دو نکته برداشت می کنیم:
1. مفهوم « ما بینهما » به معنای موجوداتی است که غیر خود آسمان و زمین باشند.
2. این تعبیر به گونه ای است که همه ی موجودات عالم را در بر می گیرد حتی اگر تصریح به همه نکرده باشد.
این یک احتمال در معنای « ما بینهما » که مرحوم طبرسی در تفسیر « مجمع البيان فى تفسير القرآن »[8] و مرحوم صادقی در تفسیر « البلاغ فی تفسیر القرآن بالقرآن » [9]نیز بدان اشاره نموده اند.
در تفسیر مقاتل بن سلیمان نیز که از شاگردان سنی مذهب امام صادق علیه السلام به شمار رفته آمده:
« فقال- عز و جل-: " رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَيْنَهُما " يقول أنا رب ما بينهما من شي‏ء من الآلهة و غيرها؛
پس خداوند عز و جل در این فرموده اش: " پروردگار آسمان ها و زمین و هر چه که بین آن دو هست " می فرماید که من پروردگار همه چیز هستم چه خدایانی که می گویند و چه چیزهای دیگر. »
در این تفسیر هم به غیر از خود آسمان ها و زمین هر چیز دیگری که تصور شود حتی خدایان دروغین مثل بت ها، مصداق « ما بینهما » فرض شده است.
استاد بزرگوار علامه ی طباطبائی نیز در آیه ای دیگر [10] فرموده اند که منظور از « ما بینهما » تمام عالم قابل مشاهده است [11]. [12]
در جواب به سوال شما با جستجو در میان مهم ترین تفاسیر موجود متاسفانه به چیز بیشتری دست نیافتیم
اما احتمال دومی هم در مسأله هست. وقتی به آیات کریمه ی قرآن ملاحظه می کنیم می بینیم که خود خدا در آیه ای یکی از مصادیق « ما بینهما » را معین نموده است. به این آیه توجه فرمائید:
« إِنَّ في‏ خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ وَ الْفُلْكِ الَّتي‏ تَجْري فِي الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ وَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ بَثَّ فيها مِنْ كُلِّ دابَّةٍ وَ تَصْريفِ الرِّياحِ وَ السَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ [13]؛
در آفرينش آسمانها و زمين، و آمد و شد شب و روز، و كشتيهايى كه در دريا به سود مردم در حركتند، و آبى كه خداوند از آسمان نازل كرده، و با آن، زمين را پس از مرگ، زنده نموده، و انواع جنبندگان را در آن گسترده، و (همچنين) در تغيير مسير بادها و ابرهايى كه ميان زمين و آسمان مسخرند، نشانه‏هايى است (از ذات پاك خدا و يگانگى او) براى مردمى كه عقل دارند و مى‏انديشند! [14] »
در قسمت نهائی آیه خداوند می فرماید که ابر را بین زمین و آسمان مسخر گردانده است. اگر خدای حکیم جایگاه ابر را بین زمین و آسمان می داند پس هر آن چه که در فاصله ی بین زمین و ابرها هم باشد می تواند مصداق های دیگری از « ما بینهما » باشد. و علم امروز با تمام ناتوانی خویش در همین اندازه از دانشی که دارد، موجودات ریز زیادی را علاوه بر گازهای پراکنده در هوا به اثبات رسانده است.
امید که با ظهور تبیین کننده واقعی قرآن همگی بتوانیم از تفسیر حقیقی قرآن از زبان دلربای حضرتش بهرمند گردیده و جان دل را با کلام زیبای الهی با طراوت گردانیم.
سر بلند و شاد کام باشید

-----------
پی نوشت:
[1] حجر، آیه ی 85؛ انبیاء، آیه ی 16؛ فرقان، آیه ی 59؛ روم، آیه ی 8؛ سجده؛ آیه ی 4؛ صاد، آیه ی 27؛ دخان، آیه ی 38؛ احقاف، آیه ی 3 و قاف، آیه ی 38.
[2] مریم، آیه ی 65؛ طه، آیه ی 6؛ شعراء، آیات 24 و 28؛ صافات، آیه ی 5؛ صاد، آیه ی 66؛ دخان، آیه ی 7 و نبأ، آیه ی 37.
[3] مائده، آیات 17 و 18؛ صاد، آیه ی 10 و زخرف، آیه ی 85.
[4] سوره ي صافات، آيه ي 5.
[5] شیخ محمد بن حسن طوسى، التبيان فى تفسير القرآن، بیروت، دار احياء التراث العربى، ج 8، ص 483.
[6] سوره ی آل عمران، آيه ی 191.
[7] التبيان في تفسير القرآن، ج‏7، ص 161.
[8] فضل بن حسن طبرسی، مجمع البيان فى تفسير القرآن، تهران، انتشارات ناصر خسرو، 1372 ش، چ سوم، ج‏8، ص 684.
[9] محمد صادقی تهرانی، البلاغ فى تفسير القرآن بالقرآن، قم، مؤلف، 1419 ق، ص 446.
[10] سوره ی روم، آیه ی 10.
[11] قوله تعالى: «أَ وَ لَمْ يَتَفَكَّرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ ما خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّى» إلخ المراد من خلق السماوات و الأرض و ما بينهما- و ذلك جملة العالم المشهود- بالحق أنها لم تخلق عبثا لا غاية لها وراءها بأن يوجد و يعدم ثم يوجد ثم يعدم من غير غرض و غاية فهو تعالى إنما خلقها لغاية تترتب عليها
[12] علامه سید محمد حسین طباطبائی، الميزان في تفسير القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسين حوزه علميه قم، 1417 ق، چ پنجم، ج‏16، ص 157.
[13] سوره ی بقره، آیه ی 164.
[14] ترجمه ی آیت الله مکارم شیرازی.