masaleye jabro ekhtiar

باید به این نکته توجه داشته باشید که اختیاری که در مورد انسان مطرح است مربوط به حیطه زندگی دنیوی او است یعنی انسان در دنیا نسبت به کارهای خود و انتخاب آنها دارای اختیار است و این مساله ( اختیار) شامل قبل از حیات دنیوی و پس از آن نمی شود.
بنابراین انسان قبل از تولد و در حین تولد، نسبت به خلق شدن یا نشدن ، چگونه خلق شدن ، با چه جنسیتی خلق شدن، کجا خلق شدن و ... اختیاری در انتخاب ندارد، چرا که اصلا زمینه انتخاب واختیار وجود ندارد. اختیار زمانی معنا پیدا می کند که فرد موجود باشد و صاحب تشخیص و قدرت انتخاب، بنابراین موجودی که هنوز خلق نشده است ، نسبت به خلق شدنش بی معنا است که بگوئیم، انتخاب کند که خلق شود یا نشود. یا انتخاب کند که چگونه و با چه جنسیتی و کجا خلق شود ؟ انسان پس از آنکه موجود شد و صاحب عقل و قدرت تشخیص شد، شرائط انتخاب و اختیار را به دست می آورد و می تواند انتخاب گر و موجودی دارای اختیار باشد.
بنابراین ما با حالتهای مختلفی جبرا خلقی می شویم. ولی در مسیر حیات دنیوی ( که همین حیات ملاک برای سعادت و شقاوت اخروی است ) دارای اختیار و قدرت انتخابیم که کدام جانب را انتخاب کنیم.
در قرآن کریم هم همین اختیار را برای انسان در انتخاب اعمالش ثابت می شود چنانکه می فرماید : « إِنَّا خَلَقْنَا الْانسَانَ مِن نُّطْفَةٍ أَمْشَاجٍ نَّبْتَلِيهِ فَجَعَلْنَاهُ سَمِيعَا بَصِيرًا* إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَ إِمَّا كَفُورًا»
" ما آدمى را از نطفه‏اى آميخته بيافريده‏ايم، تا او را امتحان كنيم. و شنوا و بينايش ساخته‏ايم*راه را به او نشان داده‏ايم. يا سپاسگزار باشد يا ناسپاس"(1)
همانگونه که ملاحظه می کنید خلقت انسان از نطفه ای آمیخته به خدای متعال نسبت داده می شود که اختیاری در آن برای انسان متصور نیست. ولی سپاسگزاری یا ناسپاسی به انسان نسبت داده می شود که در آن صاحب اختیار است و می تواند سپاسگزار نعمات خدای متعال باشد یا ناسپاسی کند. که در هر دو صورت نتیجه آنها را نیز دریافت خواهد کرد.

پی نوشت :
1. انسان (76) ، آیات 2و3.