بعد از مرگ انسان به عالم برزخ وارد می شود و عالم برزخ و نظام حاکم بر آن از زمان و مکان و حرکت تهی نیست، اما زمان و مکانی متفاوت از زمان و مکان دنیوی دارد ، همان طور که عالم برزخ آثار ماده مانند وزن و مقدار را دارا است ،ولی آثار مادی آن با دنیا متفاوت است.(1)
زمان به مفهومی که در دنیا تصور و تحقق دارد، در عالم برزخ وجود ندارد، زیرا زمان مقدار حرکت است و حرکت از شئون ماده می‌باشد، حال آن که عالم برزخ، عالم غیر مادی و مجرد از ماده است . موجودات آن در عین اینکه حقایق و موجودات مقداری هستند، حقایق ثابت و غیر متغیرند.
به همین جهت ممکن است ادراک و کیفیت زمان در آن عالم شکلی کاملا متفاوت از دنیا داشته باشد، مثلا از نظر زمان دنیوی شخصی زودتر از دنیا برود، اما نسبت به کسی که دیرتر به عالم برزخ وارد شده، برزخش کوتاه‌تر باشد، مانند حالت خواب که یکی شاید صد سال بخوابد، اما تنها چند دقیقه را حس کند، ولی کسی چند دقیقه به خواب رود و هزاران حادثه و جریان برای او اتفاق افتد و خواب خود را طولانی تصور کند.
بر این اساس مطابق با زمانی که متناسب با ویژگی های همان جهان تعریف می شود، می توان تصور کرد که روز و شب و دیگر کمیت هایی که برای ما آشناست، در آن عالم هم به نوعی وجود داشته باشد . چنان که از برخی آیات و روایات همین امر استفاده می شود . مانند آیه 46 سوره مومن که می فرماید:
« و حاق بآل فرعون سوءالعذاب النار یعرفون علیها غدواً و عشیاً و یوم تقوم الساعة ادخلوا آل فرعون أشدّ العذاب؛ عذاب دردناکی آل فرعون را فرا گرفت. آنان در بامداد و شامگاه به آتش عرضه میشوند . آن گاه که قیامت بر پا میشود، گفته خواهد شد که آل فرعون را در سختترین عذابها قرار دهید».
پی‌نوشت :
1. معاد یا بازگشت به سوی خدا،، محمد شجاعی، شرکت سهامی انتشار. تهران ، ج2، ص123
