خداوند برای دستیابی به وسعت رزق، دو دسته عوامل (مادی و معنوی) را تأثیرگذار قرار داده، هیچ یک از عوامل جایگزین دیگری نمی‌شود، مثلاً کار و تلاش، تدبیر و برنامه‌ریزی، ارزیابی و آینده‌نگری، نظم و انضباط، موقعیت سنجی، ملاحظة امکانات مادی، توانایی جسمانی، استعدادهای عقلانی و روانی، از اصول اولیه پیشرفت و توسعه است.
بر اساس آیة شریفة «لیس للإنسان إلاّ ما سعی» هر میزان از این اصول بهره گرفتیم و تلاش کردیم، در مسیر پیشرفت و توسعه قرار خواهیم گرفت.
در کنار آن اصول تأثیرگذار، عوامل دیگری تحت عنوان عوامل معنوی، جهت وسعت رزق در معارف اسلامی آمده است که به برخی اشاره می‌شود:
1ـ صدقه و انفاق مال به فقرا و ارائه هر نوع خدمات به نیازمندان.(2)
2ـ صلة ارحام، امیرالمؤمنین می‌فرماید: «صلة الأرحام تثمر الأموال وتُنسی فی الآجال؛(3) صلة رحم مال را زیاد می‌کند، و عمر ار طولانی می‌نماید».
3ـ سحرخیزی، پیامبر اکرم(ص) فرمود: «سحرخیزی کاری بسیار مبارک است که باعث افزایش همة نعمت‌ها به ویژه رزق و روزی خواهد شد».(4)
4ـ خوش اخلاقی ، علی(ع) فرمود: «بحسن الأخلاق تدرّ الأرزاق؛(5) اخلاق نیکو سبب فزونی و سرازیر شدن رزق و روزی می‌گردد».
5ـ رفق و مدارا و محبت کردن به دیگران، علی(ع) فرمود: «من استعمل الرفق، استدرّ الرزق؛(6) هر کس نرمی و ملایمت با مردم را در پیش گیرد،روزیش زیاد می‌شود».
6ـ پرهیز از سخت‌گیری و رعایت آسان‌گیری بر اطرافیان باز حضرت می‌فرماید: «التسهّل یدرّ الرزق».(7)
7ـ پرداخت زکات امور مالی واجب مثل فطریه و خمس.(8)
8ـ نیّت نیک و پاک و خالص کردن کارها برای خدا.
حضرت علی(ع) می‌فرماید:«مَنْ حَسُنت نیّته زاد الله فی رزقه؛(9) هر کس نیتش را نیکو گرداند خداوند روزیش را زیاد می‌کند». و در بیان دیگر می‌فرماید:«رزق و روزی هر کس به قدر نیت اوست».(10)
9ـ پیوسته با وضو و طهارت بودن. پیامبر اکرم به مردی فرمود: «أَدِمِ الطهارةِ یَدُم علیک الرزق؛(11) پیوسته با وضو و طهارت باش تا روزی‌ات زیاد شود».
10ـ مداومت بر خواندن زیارت عاشورا(12) و زیارت امام حسین(ع) از نزدیک و حضور در ضریح مطهر حضرت.(13)
11ـ توکل به خدا، و پیوسته احساس نیاز کردن به او و نداشتن توقع از دیگران.(14)
12ـ استغفار، حضرت علی(ع) می‌فرماید: «خدا استغفار را سبب جلب روزی(15) و فزونی رزق(16) قرار داده».
13ـ صبح زود پی کار رفتن.(17)
14ـ تقواپیشگی و نیکوکاری، امام باقر(ع) می‌فرماید: «نیکوکاری و صدقه، زدایندة فقر و افزایش دهندة عمر است و آن دو انسان را از نود گونه مرگ بد، بیمه می‌کنند».(18)
قرآن کریم می‌فرماید: «هر کس تقوای الهی پیشه کند، خداوند راه نجاتی برای او فراهم نماید و او را از جایی که گمان ندارد و فکرش را نمی‌کند، روزی می‌دهد».(18)
15ـ خوش‌زبانی و احترام‌آمیز با دیگران سخن گفتن.(19)
16ـ خوشنویسی و داشتن خط زیبا و نیکو.
پیامبر اکرم(ص) فرمود: «حُسنُ الخطّ من مفاتیح الرزق؛(20) خوشنویسی یکی از کلیدهای روزی است».
17ـ تلاوت قرآن کریم، به خصوص در هنگام سحر و صبح، به ویژه سورة واقعه و قدر.
18ـ حج و عمره واجب یا مستحب.(21)
19ـ ازدواج ، افرادی خدمت پیامبر می‌رسیدند و از فقر شکایت می‌کردند،(22) حضرت به آنان می‌فرمود: ازدواج کنید و به عده‌ای می‌فرمود: به حج بروید!
پی‌نوشت‌ها:
1. نجم (53) آیه 39.
2. بحار، ج 75، ص 68؛ نهج البلاغه، کلمات قصار، ش 137؛ و سفینة البحار، ج 1، ص 520.
3. معجم الفاظ غرر، ص 412؛ خطبه 110 نهج البلاغه.
4. سفینه البحار، ج 1، ص 520.
5. معجم الفاظ غرر، ص 417. احادیث به این مضمون زیاد است،از جمله: «مَنْ کرمت خُلقه اتّسع رزقه، کسی که کرامت و بزرگواری اخلاقی داشته باشد، رزق و روزیش وسیع می‌گردد». همان.
6 ـ 10. همان.
11. مستدرک الوسائل، ج 3، ص 421.
12. مفاتیح الجنان،فضیلت زیارت عاشورا.
13. شیخ طوسی، التهذیب، ج 6، ص 43.
14. علامه طباطبایی، المیزان، ج 19، ص 371.
15. بحار، ج 100، ص 21.
16. نهج البلاغه، خطبه 143.
17. بحار الانوار، ص 41.
18. طلاق (65) آیه 2 و 3.
19. سفینه البحار، ج 1، ص 520.
20. همان.
21. وسایل الشیعه، ج 8، ص 78.
22. فروع کافی، ج 5، ص 330؛ وسایل الشیعه، ج 14، ص 3 و 7 و 24 ـ 26.
