با سلام و سپاس از ارتباط شما پرسشگر گرامی با مرکز ملي پاسخگويي به سوالات ديني.
ابتداء باید توجه داشته باشید که مطابق اعتقاد شیعیان، آنچه ملاک و معتبر است آن است که سجده بر زمین و آنچه از زمین می روید (مگر خوردني ها و پوشيدني ها) صورت پذیرد که البته مصادیق مختلفی از قبیل خاک، سنگ و ... دارد. (1) آنچنانکه در حدیث معروفی از پیغمبر (ص) نقل شده که فرمود: "أُعْطِيتُ خَمْساً لَمْ يُعْطَهَا أَحَدٌ قَبْلِي جُعِلَتْ لِيَ الْأَرْضُ مَسْجِداً وَ طَهُوراً وَ أُحِلَّ لِيَ الْمَغْنَمُ وَ..." (2) خداوند پنج امتیاز به من داده که احدی قبل از من نداده است:
1- زمين را برايم سجدهگاه و پاك كننده قرار داده.
2- غنيمت جنگ را براى امتم حلال فرموده و ..."؛ لذا اگر چه سجده بر زمین در امتهای سابق نبوده اما حداقل آن است که این امر در بین مسلمانان و برای امت پیغمبر اسلام (ص) واجب ورائج بوده است لذا احادیث زیادی از ائمه (ع) در عمل به این سیره وارد شده است آنچنانکه هشام بن حكم مي گويد: از امام صادق (ع) درباره آنچه سجده بر آن ها صحيح است پرسيدم، حضرت فرمود: سجده تنها بايد بر زمين و آنچه مي روياند ـ جز خوردني ها و پوشيدني ها ـ انجام گيرد...". (3) که البته روایت وارده در این باره فراوان است که ما برای رعایت از ذکر آنها خود داری می کنیم. اما در عين حال آنچه مسلم است آن است كه نه تنها روايات اهل بيت، بلكه سنت رسول خدا، بر لزوم سجده بر زمين و آنچه از آن مي رويد (مگر خوردني ها و پوشيدني ها) گواهي مي دهد و اینکه دیده می شود در حال حاضر شیعیان از مهر و خاکی مخصوص استفاده می کنند دليل اش آن است که اولاً: سجده بر مهر، در واقع همان سجده بر خاك است كه در روايت پیغمبر (ص) به آن اشاره شده است. اما از آنجا که شکل منازل امروزی به گونه ای است که دسترسی به خاکی پاک و تمییز برای سجده، قدری مشکل است، خاک پاک و تمیزی را به صورت مهر در آورده و بر آن سجده می کنند و ثانياً در بسياري از روايات در مورد سجده بر تربت امام حسين (ع) تاكيد فراواني مي شود آن چنان كه در حديثي از امام صادق (ع ) نقل شده است كه مي فرمايد: "السُّجُودُ عَلَى طِينِ قَبْرِ الْحُسَيْنِ ع يُنَوِّرُ إِلَى الْأَرْضِ السَّابِعَةِ وَ مَنْ كَانَ مَعَهُ سُبْحَةٌ مِنْ طِينِ قَبْرِ الْحُسَيْنِ ع كُتِبَ مُسَبِّحاً وَ إِنْ لَمْ يُسَبِّحْ بِهَا ..."؛ (4) سجده بر خاک قبر حسین علیه السلام نورش تا آسمان هفت آسمان را نورانی می‌‌کند. هر کس تسبیحی از خاک قبر امام حسین علیه السلام به همراه داشته باشد ، تسبیح کننده به حساب می‌آید؛ هر چند که با آن تسبیح نکند ...". حال شيعيان براي رعايت استحباب اين امر تكه اي از خاك كربلا را به صورت مهر درآورده و نماز مي خوانند
حال با اين بيان روشن مي شود كه هیچ اصراری در سجده بر مهر نبوده و شخص می تواند بر زمین سجده کند و مهر وسیلهاى است که سجده بر خاک را در هر جا و هر مکان سهل و آسان مىسازد.
و شیعیان در عصر حاضر فارق از بحث استحباب سجده بر تربت امام حسين (ع) حداقل برای سهولت امر، مهری را برای نماز انتخاب می کنند، لذا همین احتمال برای شیعیان صدر اسلام نیز وجود دارد و آن ها نيز از مهر استفاده كرده و بر آن نماز مي خواندند اگر چه سجده بر زمين و بدون مهر نيز رائج بوده است.
پي نوشت ها:
1. بني هاشمي، سيد محمد حسن، توضيح المسائل مراجع، چ دفتر انتشارات اسلامي، قم 1386 ه ش ، ج 1 ص 584 ، م 1076.
2. شيخ صدوق ،امالي،كمره اي، محمد باقر، چ اسلاميه،تهران 1376 ه ش، ص 216.
3. شيخ صدوق،من لا يحضره الفقيه،چ جامعه مدرسين،قم 1404 ق، ج ،1 ص 272.
4. همان، ج ،1 ص 269.
