مقام ابراهيم، حجرالأسود و حجر اسماعيل

1 - مقام ابراهیم یکی از نقاط بسیار مقدس مسجد الحرام است . مکانی است که حضرت ابراهیم هنگام ساختن خانه کعبه روی آن ایستاده و سنگ ها را از دست اسماعیل گرفته و دیوارکعبه را چیده و بالا برد . بنا به پاره ای روایات روی آن ایستاده و مردم را به حج فرا خوانده و روی آن اثری از انگشتان پای حضرت دیده می شود. این سنگ به تقریب با طول و عرض 40 سانتی متر و ارتفاع 50 سانتی متر و رنگی میانه سفید و سیاه و متمایل به زرد است .(1)
2 - حجر الاسود
حجرالاسود سنگى است سياه مايل به سرخى و بيضى شكل به قطر سى سانتيمتر كه در آن نقطه‏هاى قرمز ديده مى‏شود. نخستين بار به دست حضرت ابراهيم عليه السلام نصب شده است تا نقطه آغاز طواف باشد . طواف خانه خدا بر اساس آن به طور منظّم انجام پذيرد. اين سنگ در ركن شرقى، به ارتفاع يك متر و نيم از سطح زمين قرار گرفته است.
امروزه حجرالاسود در پوششى از نقره است . علامت شكستگى دارد. علت شكستگى آسيب هايى است‏
كه در طول تاريخ بر آن سنگ مقدس وارد آمده است. نخستين آسيبى كه در تاريخ اسلام به آن آمد، ضربه‏هايى است كه به وسيله پرتاب سنگ، هنگام محاصره «حجاج بن يوسف ثقفى» به آن رسيد. همچنين از فتنه قرامطه نيز به آن ضربه‏هايى رسيده است. در اين فتنه قِرْمَطيان بر مكه تاختند، مردم آن را كشتند، به خانه كعبه بى‏حرمتى كردند و حجرالاسود را با خود به بحرين بردند. حجرالاسود مدّت بيست و دو سال در بحرين قرار داشت. سپس در سال 329 قمرى، نخست به كوفه و سپس به مكه منتقل و در ذى حجه همان سال در محل خود نصب شد.
3 - حِجر اسماعيل عليه السلام ميان ركن شمالى و ركن غربىِ كعبه قرار دارد. «حِجْر» به معناى پناه و دامن است . از اين رو به اسماعيل عليه السلام منسوب كرده‏اند كه وقتى ديوارهاى كعبه بر افراشته شد، براى پناه بردن از گرماى خورشيد، در سايه و كنار اين ديوار مى‏نشست يا اين ‏كه سايبانى كنار آن براى خود مى‏ساخت و در آن پناه مى‏گرفت؛ چون اسماعيل عليه السلام درگذشت، او را در همان مكان مدفون ساختند. قريش در بازسازى كعبه، حجر را به خاطر عدم توانايى مالى در بازسازى كامل، از كعبه بيرون گذاشتند؛ يعنى حدود سه متر. بنابراين، از ديوار كعبه تا 3 متر در طول، جزو كعبه است. طول حِجر 80/ 6 متر است. عبداللَّه بن زبير، هنگام تجديد بناى كعبه، حِجر را حفر كرد . در آن سنگى به رنگ سبز يافت؛ از قريش در اين باره پرسيد، عبداللَّه بن صفوان گفت: گور اسماعيل عليه السلام است؛ ابن زبير آن را به حال خود رها كرد. در حفريات پايه‏هاى كعبه در زمان ابراهيم عليه السلام را كشف كرد. آن را بر همان اساس بازسازى كرد. بنابراين، حِجر اسماعيل كنونى، در دوران وى جزو بيت قرار گرفت.(2)
حِجر كه اكنون با نيم دايره‏اى كوتاه محصور شده، داراى ديوارى به ارتفاع 32/ 1 متر و پهناى 5/ 1 با دو درِ شرقى و غربى است. طول آن از ديوار كعبه (زير ناودان طلا) تا ديوار حِجر، حدود 80/ 6 متر و عرض آن ميان دو در شرقى و غربى 77/ 8 متر است. از اين مقدار سه متر آن، كه از ديوار كعبه آغاز مى‏شود، در طول، جزو كعبه و بناى اصلى است. در دوره منصور عباسى، زمين آن با سنگ مرمر پوشيده شد. در سال‏هاى 161 ق.و 283 ق. و سال‏هاى بعد نيز همواره سنگ‏هاى حِجْر را تعويض و ترميم مى‏كرده‏اند . اكنون نيز با سنگ مرمر مفروش است. اما آنچه مشهور است كه در حجر، دختر، همسر و مادر اسماعيل (هاجر) و نيز چند تن از انبياى الهى مدفون‏اند، منظور انتهاى حجر اسماعيل كنونى به سمت ديوار حجر است؛ زيرا تا سه متر از كعبه در زمان قريش جزو كعبه بود و كسى را داخل كعبه دفن نمى‏كردند.(3)
پی نوشت ها:
1. جعفریان ،آثار اسلامی مکه و مدینه ،نشر مشعر ،ص 55 .
2 . سيد ابوالحسن حسينى اديانى ،حج مقبول ،ص 972 .
3. اصغر قائدان، تاريخ و آثار اسلامى، ص 76.