لطفا خیلی دقیق توضیح بدید که چرا ما با وجود یک دین واحد چندین مرجع تقلید داریم.به نظر من مراجع تقلید با مشورت با هم به راحتی می توانند به یک حکم واحد برسندو یک کتاب کامل بنویسند که هیچ ابهامی در ان نباشد.وقتی مثلا درباره ی حکمی دو جواب متفاوت از مراجع مختلف می گیریم نمیشود که هردو درست باشد .وقتی ما یک معادله را به دواستاد ریاضی می دهیم ممکن است از دو راه مختلو مسئله را حل کند ولی باز هم به یک جواب می رسند.پس نمیتوان گفت چون راه استخراج دین مراجع مختلف است پس احکام مختلفی وجود دارد.با تشکر
پرسشگر گرامی با سلام و سپاس از ارتباطتان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
اختلاف نظر بین مراجع و ارائه نظرات مختلف امربی طبیعی و منطقی است و مقایسه آن با نظرات دو ریاضی دادن از اساس اشتباه است ، زیرا موضوع در علوم ریاضی اعداد و مناسبات بین آن ها است که بر اساس منطق صفر و صد رقم می خورد و در آن هیچ تخلف و اختلافی معنا ندارد ؛ اصولا امور ریاضی در زمره بدیهیات هستند که هیچ اختلافی در آن ها راه ندارد در حالی که در علوم دیگر مانند فقه نظرات بسیار متفاوت بوده و موضوع بحث در آن ها در بسیاری از موارد امور اعتباری و جعلی است .
به عبارت روشن تر امکان بروز هر نوع تفوات در نتیجه در این گونه امور راه دارد و زمینه ای برای تشخیص حقیقت از غیر حقیقت هم در بسیاری از موارد وجود ندارد ، همانند اختلاف نظر در بسیاری از علوم تجربی مانند تفاوت نظر دو دکتر در تشخیص یک بیماری و یا در تعیین نحوه درمان یا تجویز داروی موثر در درمان بیماری .
به طور کلی اختلاف فتاوا و نظرات مراجع چند عامل اساسی دارد:
1ـ تفاوت در درجه و رتبه علمی مراجع و اختلاف در قدرت تشخیص و درک موضوعات و احکام .
2ـ ضعف و کمبودها در منابع دقیق روایی در برخی موارد(به خاطر از دست رفتن برخی کتب روایی در طول تاریخ) و نیاز به استنباط احکام از اصول کلی عقلی و یا روایات متعدد در فروع و ابواب دیگر .
3ـ اختلافات مبنایی و ریشه ای در اصول و مبانی استنباط و علوم پایه.
اختلاف نظر فقها در حقیقت به نحوه استنباط آنان بر می‌گردد. فقیه باید حکم شرعی را از آیات و روایات معصومین استخراج کند. بر اساس آن‌ها حکم به حلیت یا حرمت نماید. در این راستا با استفاده از مبانی اصولی خود به بررسی روایات می‌پردازد. به جمع بندی نهایی می‌رسد. چه بسا روایتی که دلیل حرمت یا حلیت است، به نظر فقیهی از نظر سند یا دلالت تمام باشد، ولی فقیه دیگر آن را مخدوش می‌داند.
این بدان خاطر است که گاهی از ائمه اطهار(ع) حکمی بر خلاف نظر خودشان به عنوان تقیه صادر میشد، نیز جاعلان حدیث برای تشویش اذهان و تخریب و تحریف دین و احکام الهی، احادیثی به نام امامان جعل میکردند. احادیث تقیهای و جعلی در لابه لای اخبار و احادیث ما موجود است. از این جا علوم و دانش‌های مختلف مانند علم الحدیث و درایه الحدیث و ... برای فهم احادیث و روایات صحیح از غیر صحیح به وجود آمده است.
همین مسئله کافی است که در بسیاری از احکام اختلاف نظر ایجاد شود . این مسئله امری طبیعی است. همان طوری که در رشته‌های دیگر علمی نیز بین کارشناسان، اختلاف نظر وجود دارد، مثلاً یک جراح نظر می‌دهد غدهای را باید با عمل جراحی از بین برد، ولی جراح دیگر به این نظریه اعتقادی ندارد . معتقد است با دارو قابل معالجه است.
از طرف دیگر، در مواردی موضوع حکم با تحولات زمانی تغییر می‌کند . به تبع تغییر موضوع، حکم نیز عوض می‌شود، مثلاً در روایات از بازی با شطرنج منع شده، حتی در روایاتی وارد شده که به شطرنج باز سلام نکنید، ولی حضرت امام خمینی(ره) در پاسخ به استفتایی در باره بازی با شطرنج در فرض خروج از قمار و داخل شدن در مقوله ورزش ذهنی و فکری، فرمودهاند: بر فرض مذکور اگر برد و باخت در بین نباشد، اشکال ندارد. (1)
این امر ناشی از این اصل است که ایشان روایات حرمت را ناظر به جنبه قمار بودن شطرنج دانسته اند، نه ذات شطرنج ، ولی بعضی از فقها برای خود شطرنج موضوعیت قائل اند و معتقدند در بستر زمان این حکم تغییر نمی‌کند، چون تا شطرنج، شطرنج است، موضوع محفوظ است و حکم بر آن بار می‌شود. این اختلاف بر اساس تفاوت برداشت از موضوع است و این که آیا شطرنج موضوعیت دارد یا آلت قمار بودن، دخیل در حکم است؟
در هر حال هرچند ممکن است در مواردی همفکری مراجع به وحدت نظرات منتهی شود؛ اما با توجه به آنچه ذکر شد در بسیاری از موارد این گونه نیست و اختلافات جنبه مبنایی داشته قابل برطرف شدن و تغییر نیست.
پی‌نوشت:
1. امام خميني ، صحیفة نور، موسسه نشر آثار امام، تهران ، 1370، ج 21، ص 15.
