من این سوال را از چند عالم پرسیدم اما جواب قانع کننده ای دریافت نکردم. مثلا می گفتند چون فرشتگان مسئول انجام فرامین خدا هستند. من نمیتوانم توحید افعالی خدا و کارهای فرشتگان را کنار هم قرار دهم لطفا توضیح دهید
پرسشگر گرامی با سلام و تشکر از ارتباطتان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
خداوند در مواردی که سخن از ذات اوست یا دعوت به توحید و یکتاشمردن و یکتاپرستی است یا سخن از کارهایی است که خودش بدون واسطه انجام می دهد و واسطه در آن مقام راه ندارد، از خودش با ضمیر متکلم وحده "انا ، هو، آیای ، انّی" و افعال متکلم وحده یاد می کند :
«إِلاَّ الَّذينَ تابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ بَيَّنُوا فَأُولئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَ أَنَا التَّوَّابُ الرَّحيمُ». ( بقره (2) آیه 160 )
«نَبِّئْ عِبادي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحيم». ( حجر (15) آیه 49)
«لا إِلهَ إِلاَّ أَنَا فَاتَّقُونِ». ( نحل (16) آیه 2 )
«إِنِّي أَنَا رَبُّكَ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُوىً وَ أَنَا اخْتَرْتُكَ فَاسْتَمِعْ لِما يُوحى إِنَّني أَنَا اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ أَنَا فَاعْبُدْني وَ أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْري». ( طه (20) آیه 12 - 14 )
«وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ نُوحي إِلَيْهِ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ أَنَا فَاعْبُدُونِ». (انبیاء (21) آیه 25 )
«يا بَني إِسْرائيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَ أَوْفُوا بِعَهْدي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَ إِيَّايَ فَارْهَبُون». ( بقره (2) ایه 40 )
در موارد دیگر که سخن از افعال خدا است که توسط وسائط و عواملی که قرار داده صورت می گیرند یا به دلایل دیگر، با لفظ متکلم مع الغیر از خودش یاد می کند. در توجیه استفاده از ضمیر متکلم مع الغیر در این موارد گفته شده:
1. گاهى آوردن ضمیر جمع به جهت اهمیت دادن به موضوع مهمى بوده که باید به آن اهمیّت ویژه اى داده مى‌شد، مانند حفظ و نگه دارى قرآن از تحریف. خداوند مى فرماید: «انّا نحن نزّلنا الذّکر و انّا له لحافظون؛ (1) ما قرآن را نازل کردیم و خود آن را حفظ مى کنیم».
این تعبیر پر از اعجاز و دربردارنده پنج ضمیر جمع به جهت اهمیت دادن به قرآن است.
2. تدبیر خدا به واسطه ملائکه که جنود و کارگزاران هستند، انجام مى شود. همچنین ضمیر جمع اشاره به اسباب و مسبباتی است که خداوند در عالم قرار داده است. در عین حال که همه به خداوند بازمی گردند، مانند: «إنّا کلّ شى خلقناه بقدر؛ (2) ما هر چیزى را به اندازه خلق کردیم».
3. گاهى جمع آوردن ضمیر فقط براى گرامیداشت و تعظیم است، مانند: «انّا هدیناه السبیل؛(3) ما راه را به شما نشان دادیم». (4)
4. گاهی که عنایت خاص به چیزى است یا می خواهد خلق بلا واسطه چیزى را معلوم کند و احتمال دخالت غیر و واسطه ها را دفع نماید، از ضمیر متکلم وحده استفاده می کند، مثل: «یا موسى انّنى أنا الله» در این مورد آوردن ضمیر جمع منافى با مقصود است. (5)
مرحوم آیت الله طالقانى در تفسیر پرتوی از قرآن فرمود: در آیه «انّا انزلناه فى لیلة القدر» ضمیر جمع به کار برده با آن که خدا یکتا و یگانه است ،تا بر عظمت نازل کننده (خدا) دلالت کند. بدیهى است آن چه را که بخشنده اى بزرگ مى‌بخشد و مى فرستد، قطعاً با اهمیّت و عظیم است و نظیرش را در لفظ «الم نشرح لک صدرک» مى توان یافت. (6)
وجوه دیگری هم هست که باید برای آگاهی از آن ها به تفاسیر مراجعه کرد.
اما توحید افعالی به این معنا است که جز خدا مؤثر مستقل دیگری وجود ندارد . ملائکه رسولان و کارکزاران خدا هستند و به قدرتی که خدا به آنان داده و به امر خدا عمل می کنند هم چنان که ما انسان ها و دیگر موجودات به قدرت خدادادی کار می کنیم.
هیچ ملک و انسان و موجود دیگری قدرت مستقل ندارد و همه هر چه دارند از اوست و ملائکه ، کارگزاران خدا هستند که به امر انجام وظیفه می کنند.
خداوند اراده کرده کارها را از مجرای خودش و از راه اسباب انجام دهد . امام صادق (ع) فرمود:
«أبى الله ان يجرى الأشياء الا بالأسباب؛ (7)خداوند ابا دارد جز این که کارها را از طریق خود انجام دهد».
همان طوری که خدا بندگان را مستقیم رزق نمی دهد بلکه از راه اسباب این روزی را می رساند ولی روزی دهنده اوست و اسباب از خود چیزی ندارند و فقط به اراده خدا واسطه هستند ، ملائکه هم واسطه در گرفتن جان و خلق کردن و روزی رساندن و تدبیر و ... می باشند و همچنان که کار بندگان در حقیقت مار خداست ف کار ملائکه هم کار خداست.
به آیه زیر توجه کنید:
«فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَ لكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَ ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ رَمى؛ (8) اين شما نبوديد كه آنها را كشتيد بلكه خداوند آنها را كشت! و اين تو نبودى (اى پيامبر كه خاك و سنگ به صورت آن ها) انداختى بلكه خدا انداخت!».
با همین استلال کار ملک الموت و اعوان او در گرفتن جان آدمیان و کار ملائکه دیگر در تدبیر امور عالم های مادی و معنوی ، همه کار خداست.
پی‌نوشت‌ها :
1. حجر (15) آیه 9.
2. قمر (54) آیه 49.
3. انسان (76) آیه 3.
4. صافی، معارف دین، ج 1، ص 178.
5. همان.
6. پرتوی از قرآن ، طالقانی، تهران ، شرکت سهامی انتشار ، 1362 ش ، ص 274.
7. محمد بن الحسن الصفار ، بصائر الدرجات ، تهران ، اعلمی ، 1404 ق ، ص 26.
8. انفال (8) آیه 17.
