سيده نساء عالمين

پرسشگر گرامی، با سلام و سپاس از ارتباط شما با این مرکز.
در قرآن در باره برگزیدگی حضرت مریم آیه زیر آمده است:
«وَ اِذْ قالَتِ الْمَلائِکَةُ یا مَرْیَمُ اِنَّ اللّه‏َ اصْطَفاکِ وَ طَهَّرَکِ وَاصْطَفاکِ عَلی نِساءِ الْعالَمینَ یا مَرْیَمُ اقْنُتی لِرَبِّکِ وَاسْجُدی وَارْکَعی مَعَ الرَّاکِعینَ؛ (1) و آنگاه که ملائکه گفتند: ای مریم همانا خدا تو را برگزیده و پاکیزه ساخته و بر زنان جهان برگزیده است. ای مریم در پیشگاه خدایت خضوع کن و به خاک بیفت و با رکوع‏کنندگان رکوع کن».
در آیه سخن از دو بار برگزیده شدن است:
بار اول او را به عنوان انسان کامل و ذریه صالح و شایسته انتساب به پیامبران، الگو و نمونه انسان برگزید و در زمره انبیاء و اولیای بزرگ و برگزیده قرار داد. او تنها زنی است که در قرآن در زمره «مُصْطَفَوْن» و برگزیدگان نام برده شده است .
در این بار او مانند آدم ، ابراهیم ، موسی و عیسی از برگزیدگان شمرده شده و نه فقط بر زنان، بلکه بر همه انسان ها، و "علی نساء العالمین " به اصطفاء اول تعلق ندارد ،معنای آیه این است که تو را برگزید ، همچنان که در آیه دیگر او و دیگر قرینش یعنی آسیه همسر فرعون ، به عنوان الگوی انسان مؤمن برای همه زنان و مردان معرفی شدند:
«وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً لِلَّذينَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ إِذْ قالَتْ رَبِّ ابْنِ لي‏ عِنْدَكَ بَيْتاً فِي الْجَنَّةِ وَ نَجِّني‏ مِنْ فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ وَ نَجِّني‏ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمينَ؛ (2) زن و مرد ، به همسر فرعون مثَل زده است، در آن هنگام كه گفت: «پروردگارا! خانه‏اى براى من نزد خودت در بهشت بساز، و مرا از فرعون و كار او نجات ده و مرا از گروه ستمگران رهايى بخش!» و همچنين به مريم دختر عمران كه دامان خود را پاك نگه داشت، و ما را از روح خود در آن دميديم او كلمات پروردگار و كتابهايش را تصديق كرد و از مطيعان فرمان خدا بود!».
در اینجا سخن قرآن فقط این است که مریم در زمره برگزیدگان است که غیر از او زنان دیگری هم در بین آنها هستند از جمله همسر فرعون.
البته با عنایت به تعریف ها و تمجید های فراوان و بی نظیر قرآن از مریم ، می توان به قطع برداشت کرد که او از آسیه و از همه زنانی که تا زمان نزول قرآن برگزیده شده بودند ( که خدا به همه آنها و تعدادشان آگاه است ) ، برتر بوده است زیرا اگر زنی از او برتر بود یا در رتبه او بود (مانند آسیه که قریب به او بود) در قرآن ذکر می شد و به عنوان الگو معرفی می گشت.
اما برگزیده شدن دوم که عام و بر همه زنان گذشته و آینده (از جمله حضرت زهرا ) است ، مربوط به فضایل ایمانی و انسانی نیست گر چه فضایل ایمانی و انسانی در آن دخالت تام دارد .
برگزیدگی دوم بر خلاف برگزیدگی اول که او و بقیه برگزیدگان از بین همه زنان و مردان برگزیده شده بودند ، فقط از بین زنان است پس معلوم می شود در امری بوده که به زنان اختصاص داشته است.
بار دوم او را از بین همه زنان عالم برگزید تا آیت خودش قرار دهد و حامل نور عیسی گرداند و بدون وجود همسر، فرزندی به او بخشید که از پیامبران بزرگ و صاحب معجزات و کرامات بی‏نظیر بود.
او بار دوم برای مادری عیسی برگزیده شد و چون مادری ، شأن اختصاصی زنان است پس او در این مورد برگزیده از بین همه زنان جهان تا ابد تاریخ است و این فضیلت اختصاص به او دارد:
«وَ الَّتي‏ أَحْصَنَتْ فَرْجَها فَنَفَخْنا فيها مِنْ رُوحِنا وَ جَعَلْناها وَ ابْنَها آيَةً لِلْعالَمين؛ (3) و به ياد آور زنى را كه دامان خود را پاك نگه داشت و ما از روح خود در او دميديم و او و فرزندش [مسيح‏] را نشانه بزرگى براى جهانيان قرار داديم!».
پس در این زمینه خاص ایشان برگزیده بر همه زنان جهان است.
با توجه به آنچه گذشت معلوم شد که بیان قرآن اثبات برگزیده بودن مریم و افضل بودن او از حیث ایمان و فضایل بر همه زنان تا زمان نزول قرآن است و بیش از آن دلالت ندارد اما مخاطبان قرآن این برگزیدگی را تا همیشه عمر بشر گمان می کردند و وقتی رسول خدا دخترش را "سیده نساء العالمین" معرفی کرد ، با تعجب پرسیدند : مگرمریم برگزیده زنان جهان (و افضل مطلق) نیست؟ ایشان جواب داد که او برتر از زنان عالم خود بود یعنی همه امت ها تا امت اسلام زیرا ایشان مادر عیسی علیه السلام و از امت مسیح بود که آخرین امت قبل از اسلام می باشد . پس در همه امت ها تا زمان اسلام ، زنی به فضیلت حضرت مریم نبوده است .
اما این که آیا در امت آخرین هم زنی هم پایه مریم و بلکه افضل از او خواهد بود یا نه؟ باید به آیات قرآن و به بیان پیامبر رجوع کرد و آیات و روایات دلالت دارد که حضرت زهرا افضل از مریم است :
حضرت زهرا کسی است که خداوند در شأن او ، پدر ، شوهر و فرزندانش آیه تطهیر را نازل کرده و او را در آیه مباهله شریک در رسالت شمرده و تنها مصداق "نسائنا" معرفی کرده و پیامبر هم در تفسیر این آیات ، او را از خود و پاره تن خود خوانده است. پس همان طور که خود رسول خدا افضل برگزیدگان به طور مطلق است ، پاره تنش نیز که با او در تطهیر و مباهله و ... شریک است ، افضل برگزیدگان می باشد .
پس افضل بودن حضرت زهرا با استناد به خود آیات قرآن و روایات مؤید است نه این که قرآن بر برتر بودن مطلق حضرت مریم دلالت داشته و ما با استناد به روایتی این اطلاق را قید بزنیم
روایات هم در مقام بیان و تفسیر آیات است که اگر شما از آیات قرآن افضلیت حضرت مریم را برداشت کرده اید ، برداشت درستی است اما نه از آیه " و اصطفاک علی نساء العالمین" بلکه آیات دیگر این دلالت را دارد و آن هم بر زنان همه امت ها تا اسلام ؛ اما از زمان اسلام را نگفته و پیامبر دخترش را که در ایمان و تقوا هم پایه خودش و پاره تنش می باشد را برتر از همه ، حتی مریم علیها سلام معرفی می کند هچنان که خودش برتر از همه حتی عیسی علیه السلام بود.
روایات پیامبر بر افضلیت حضرت مریم هم فراوان است و در کتب معتبر شیعه و سنی وارد شده و عالمان معتبر بدانها استناد کرده اند. از جمله این روایات:
«فاطمه بضعه منی؛ (4) فاطمه پاره تن من است».
رسول خدا خطاب به ایشان فرمود:
«يا فاطمة إما ترضين ان تكوني سيدة نساء العالمين؛(5) و وقتی حضرت پرسید پس مریم چه می شود؟ جواب داد: او سید زنان عالم خودش (امت های قبل از اسلام) بود».
امام علی هم بر بالای مزار فاطمه خطاب به رسول خدا فرمود:
«قل يا رسول الله عن صفيتك صبري وعفا عن سيدة نساء العالمين تجلدي؛ (6)ای رسول خدا! از تحمل فراق برگزیده ات صبرم کم شده و چشم پوشیدن از فقدان سیده زنان دو جهان برایم مقدور نیست!».
روایات در اثبات برتری مطلق حضرت زهرا از زنان جهان در دنیا و آخرت بسیار است که به بیان های مختلف در کتب معتبر شیعه و سنی وارد شده و با توجه به آنها همه عالمان شیعه و کثیری از عالمان اهل سنت ، ایشان را برگزیده زنان جهان و افضل از زهرای بتول می دانند.
آلوسی بغدادی از مفسران به نام اهل سنت می نویسد:
عقیده من این است که فاطمه بتول افضل زنان گذشته و آینده است؛ زیرا علاوه بر جهات دیگر ، او پاره تن رسول خداست. (7)
علامه شرف الدین در کتاب "الکلمه الغراء فی تفضیل الزهراء" می نویسد:
تعداد زیادی از علمای اهل سنت همچون تقی الدین سبکی ، سیوطی ، بدر ، مقریزی ، ابن ابی داود ، مناوی و احمد زینی دحلان بر افضیلیت حضرت زهرا بر حضرت مریم تصریح کرده اند. (8)
با توجه به مطالب بالا روشن شد:
در قرآن در باره حضرت مریم حکمی داده نشده که با روایت شیخ صدوق تخصیص خورده باشد. با توجه به بیان قرآن برداشت این بود که ایشان سید زنان جهان به طور مطلق است و رسول خدا جواب دادند که ایشان سید زنان زمان خویش است؛ یعنی تا دوره اسلام و حضرت زهرا سیده مطلق است.
دیگر این که ما برای اثبات برتری حضرت زهرا به حدیث در برابر صریح آیه استناد نکردیم تا درست باشد یا نباشد.
بقیه موارد هم در جواب روشن است.
اما در مورد تخصیص عام قرآنی با روایت معتبر (گر چه مورد بحث ما مصداق آن نیست) ، شیعه و سنی بر جواز آن تاکید دارند و برای آن موارد متعددی می شمارند. (9)
پی نوشت ها:
1. آل عمران (3) آیه 42.
2. تحریم (66( آیه 11-12.
3. انبیاء (21) آیه 91.
4. الخزاز القمی ، کفایه الاثر ، قم ، خیام ، 1401 ق ، ص 37-38 ؛ احمد بن حنبل ، مسند ، بیروت ، دار صادر ، ج 4 ، ص 5 و ... .
5. ابی داود ، مسند ، بیروت ، دار المعرفه ، ص 197 ؛ حاکم نیشابوری ، مستدرک الصحیحین ، ج 7 ، ص 141 و ... .
6. کلینی ، کافی ، تهران ، اسلامیه ، 1363 ش ، ج1 ، ص 459.
7. آلوسی بغدادی ، روح المعانی ، بیروت ، دار الکتب العلمیه ، 1415 ق ، ج2 ، ص 150.
8. شرف الدین ، الکلمه الغرّاء ، - ، ص 94.
9. شیخ مفید ، المسائل الصاغانیه ، بیروت ، دار مفید ، 1414 ق ، ص 104؛ جصاص ، الفصول فی الاصول ، 1405 ق ، ج1 ، ص 144.