مشاوره

پرسشگر گرامی با سلام و تشکر از ارتباطتان با مرکز ملي پاسخگويي به سوالات ديني.
تشخيص خودتان در اين مورد درست است، شما دچار وسواس شده ايد. خوب بود فكرهاي مزاحمي را كه در ذهن شما جريان دارند، براي ما بيان مي كرديد. حتما شما اضطراب هم داريد، چون كه وسواس از اختلالاتي است كه زيربناي اضطرابي دارد. خوشبختانه وسواس درمان پذیر است و خیلی افراد موفق به درمان آن شده اند، اما لازم است كه اين مطلب را به شما متذكر شوم كه توقع خود را از درمان صرفاً اینترنتی پایین آورید، چرا که درمان دقيق این گونه مشکلات نیازمند مراجعه حضوری نزد روانشناس و روان پزشك می باشد. ما در اينجا فقط مي توانيم به يك بيان كلي و اجمالي بپردازيم، اما درمان كامل اين بيماري و نظائر آن، بايد به صورت حضوري و تحت نظر متخصصين روان شناس و روان پزشك صورت بگيرد.
«وسواس» يك نوع اختلالى است كه انسان، بدون اختيار و از روى اجبار، عملى را مكرراً انجام مى‏ دهد و يا مطلب و موضوعى را در فكر و ذهن خود تكرار مى ‏كند. اولى را «وسواس عملى» و دومى را «وسواس فكرى» گويند. در واقع در ذهن فرد وسواسى، اختلالى به وجود مى ‏آيد كه توقف قطعى آن فكر يا آن عمل حاصل نمى ‏شود. اغلب مبتلايان به وسواس فكرى نيز، افكار بيهوده و شرم آور يا وحشتناكى در ذهن خود به وجود مى ‏آورند كه اين افكار در چرخه ‏اى بى ‏پايان، مرتب تكرار مى ‏شود. فرد مبتلا به آن علیرغم كوشش فراوان خود قادر نيست آن را از ذهن خويش خارج سازد. اين افكار مزاحم كه بدون اختيار فرد به سراغ وى مى ‏روند گاهی او را به تكرار برخی كارها و اعمال بى‏فائده وا مى‏دارد. هر چند وی به بيهودگی و عدم ضرورت و غيرمنطقی بودن آن عمل واقف است. ولی نمى ‏تواند از انجام آنها خوددارى كند و زندگى عادى و عملكرد فرد را مختل مى ‏كند و بسيار وقت‏گير است. و گاهى بخاطر تمسخر يا مخالفت علنى يا ترحّم ديگران، عمل تكرارى خود را مخفى مى ‏كند.
وسواس فكري، گونه هاي مختلفي دارد، بعضي از آنها عبارتند از:
• انديشه ها یا افکار تکراری :‌كلمات منفرد، جملات كوتاه و گاها قافيه داري كه ناخوشايند، تكان دهنده يا كفرآميز هستند. سعي مي شود كه به آنها فكر نشود، اما آنها از ذهن دور نمي شوند.
• تصاوير ذهني مختلف، كه به صورت جبري و بدون اختيار به ذهن مي آيند.
• ترديدها : شخص مبتلا ساعتها با خود فكر مي كند كه ممكن است باعث تصادف يا بد اقبالي براي فردي شده باشد. ممكن است نگران اين باشد كه با اتومبيلش با فردي تصادف كرده يا در و پنجره منزلش را قفل نكرده باشد.
• نشخوار هاي ذهني: شخص مبتلا دائم با خود در مورد انجام دادن يا ندادن يك كار كلنجار مي رود، در نتيجه نمي تواند ساده ترين تصميم را بگيرد.
علت ايجاد بيماري وسواسي جبري
ژنها: بيماري وسواسي جبري ( OCD ) گاهي اوقات ‌‌‌‌ارثي است بنابراين مي تواند در نسل هاي مختلف يك خانواده ديده شود.
استرس: اتفاقات استرس زاي زندگي عامل حدود يك سوم موارد هستند.
تغييرات زندگي: مواردي كه فرد بطور ناگهاني مجبور به افزايش مسئوليتش مي شود مانند بلوغ،‌تولد بچه يا شغل جديد.
تغييرات مغزي: محققان معتقدند اگر شما علائم وسواس را بيشتر از يك زمان كوتاه داشته باشيد، عدم تعادل يك ماده شيميايي به نام سروتونين (همچنين به نام SHT) در مغز ايجاد مي شود. آنها در حال حاضر بخشهاي خاصي از مغز را كه به نظر در بيماري وسواسي جبري دخيل به نظر مي رسند مورد مطالعه قرار داده اند.
شخصيت: اگر شما فردي منظم، دقيق، برنامه ريز و با استانداردهاي بالا هستيد، بيشتر در معرض ابتلا به وسواس هستيد. اين صفات بطور طبيعي مفيدند اما چنانچه افراطي شوند ممكن است به سمت وسواس سوق يابند.
روشهاي تفكر: تقريباً همه ما گاهي افكار بسيار مضطرب كننده داريم. چه مي شد اگر زير ماشين برويم يا به فرزند خود آسيب بزنيم. اغلب ما اين افكار را سريعاً از سر خود دور مي كنيم. و روال عادي زندگي خود را پيش مي گيريم. اما چنانچه شما بخصوص استانداردهاي بالاي اخلاقي و مسئوليتي داشته باشيد ممكن است احساس كنيد. حتي داشتن اين افكار وحشتناك است بنابراين احتمال بالاتري وجود دارد كه منتظر بازگشت آنها باشيد كه اين به نوبه خود بازگشت آنها را محتمل تر مي كند.
براي درمان به موارد زير دقت كنيد:
* خود را در معرض افكار مشكل زا قرار دهيد، ممكن است به نظر عجيب برسد. اما اين يك راه كنترل بيشتر اين افكار است. آنها را ضبط كرده و دوباره به آن گوش دهيد، يا از آنها ياد داشت برداريد و دوباره آنها را بخوانيد. لازم است اين كار را بطور منظم و روزانه نيم ساعت انجام دهيد تا وقتي كه اضطرابتان كاهش يابد. در اين روش فرد مبتلا، با اختيار خود آن قدر خود را در معرض همان موضوعى كه از آن رنج مى ‏برد قرار دهد تا از آن فكر خسته و متنفّر شود. بنابراين هر روز، بايد زمانى را به فكر كردن درباره موضوع وسواس فكرى خود اختصاص دهيد و آن چنان و آن قدر درباره آن فكر كنيد كه از آن متنفّر شويد.
* در مقابل رفتار جبري مقاومت كنيد، نه افكار وسواسي. همگي ما گاهي افكار عجيب داريم اما اينها فقط افكار هستند آنها به اين معني نيست كه شما فرد بدي هستيد يا اينكه اتفاقات ناگواري در پيش هستند. سعي در خلاصي از اين افكار فايده اي نخواهند داشت در حضور آنها راحت باشيد و با آنها فقط با كنجكاوي مختصري برخورد كنيد. اگر افكار بيشتري به مغزتان هجوم آوردند مقاومت نكنيد و اجازه دهيد باشند و در مورد آنها هم مثل افكار موجود قبلي رفتار كنيد. همواره به خاطر داشته باشید که وقتی جلوی یک فکر می ایستیم، فکر به صورت ناخودگاه به ذهن ما هجوم می آورد. پس در وسواس فکری نباید جلوی ورود افکار پریشان را به ذهنمان بگیریم، بلکه باید گذاشت كه آنها بيايند و بروند، با اين كار حساسيت شما پايين مي آيد و ديگر به ذهن نمي آيند.
ERP * (مواجهه سازی و پيشگيري از پاسخ عملي): اين روشي براي توقف تقويت دو جانبه رفتارهاي جبري و اضطرابهاي ماست. ما مي دانيم كه اگر شما به مدت طولاني در يك موقعيت استرس زا باقي بمانيد، به تدريج به آن عادت كرده، و اضظراب شما ازبين مي رود. بنابراين شما با موقعيتي كه از آن هراس داريد رودرو مي شويد، اما در عين حال انجام امور جبري تكراري، مانند عمل به شك، بعد از تصميم گيري را متوقف مي كنيد(پيشگيري از پاسخ عملي) ومنتظر مي شويد تا اضطراب از شما دور شود. هر وقت كه تصميمي گرفتيد، اگر شك كرديد، به آن اعتنايي نكنيد و بگذاريد به تدريج اضطرابتان، كه در اثر اين بي اعتنايي رو به افزايش است، كاهش پيدا كند. به عبارت ديگر در ابتداي كارها، با اقتدار و محكم، يك تصميم را بگيريد و بعد از آن هم اگر شك كرديد، به آن اعتنايي نكنيد، و طبق شكتان عمل نكنيد.
* فهرستي از تمام افكاري كه در حال حاضر از آنها مي ترسيد يا اجتناب مي كنيد را تهيه كنيد. تمام موقعيتها يا افكاري كه كمتر از همه شما را مي ترسانند را در انتهاي فهرست قرار دهيد و بدترينها را در ابتداي آن. سپس از انتها شروع كرده و به سمت ابتداي فهرست بياييد و سعي كنيد يك به يك به حل آنها بپردازيد. به مورد بعدي صعود نكنيد مگر آنكه به قبلي به طور كامل چيره شده باشيد. اين كار بايد روزانه و لا اقل يكي دو هفته انجام پذيرد. هر بار لازم است شما اين كار را تا وقتي انجام دهيد كه مدت زمان اضطرابتان را به كمتر از نصف زماني كه در بدترين حالت طول مي كشد كاهش دهيد - حدود 60-30 دقيقه براي شروع. با ثبت مقياسي از اينكه اضطرابتان هر 30 دقيقه به چه ميزان است (مثلا صفر براي بدون ترس تا 100 براي ترس شديد) خواهيد ديد احساس ترس چطور افزايش يافته و بعد كاهش مي يابد.
شما مي توانيد برخي مراحل را با درمانگر خود تمرين كنيد، ولي اكثر اوقات بايستي اين كار را در محيطي كه در آن احساس راحتي مي كنيد و به تنهايي انجام دهيد.
مهم است به ياد داشته باشيد كه شما نياز نداريد از تمام اضطرابتان خلاصي يابيد بلكه فقط تا ميزاني كه احساس بهتري كنيد. به ياد داشته باشيد كه اضطرابتان نا خوشايند است اما لطمه اي به شما نخواهد زد، و در نهايت از بين خواهد رفت و با تمرين، مواجهه با آن ساده تر خواهد شد.
ـ مطالعه كتاب‏هايى كه در اين زمينه نوشته شده است؛ مانند
کتاب" وسواس شناخت و راههای درمان" نوشته علی محمد حیدری نراقی، انتشارات "میثم تمار"
کتاب "شفای وسواس" نوشته علی اسلامی نسب و فرحناز قربان پور، انتشارات "شفا بخش"
با خرید نوار و یا کتاب تن آرامی (ریکلسيشن) تمارین تن آرامی را روزی یکی دوبار انجام دهید. این گونه کتاب‌ها را می توانید از طریق اینترنت خریداری کنید. به عنوان مثال بخش وسواس کتاب دو جلدی رفتار درمانی شناختی ترجمه حبیب الله قاسم زاده یا کتاب وقتی اضطراب حمله می کند ،نوشته دیوید برنز ترجمه مهدی قرچه داغی را تهیه و طبق آن عمل کنید.
* ورزش را فراموش نکنید، چون ورزش باعث می شود که سطح اضطراب شما پایین بیاید و این به درمان وسواس شما کمک می کند.
* وقتي در كاري تصميمي را گرفتيد، به دنبال انجام آن باشيد، اگر هم شك در درستي يا نادرستي آن كار دوباره به سراغتان آمد، به اين شك اعتنايي نكنيد، و به دنبال انجام كار باشيد. اگر به اين شك خودتان اعتنايي بكنيد، در حقيقت به اضطرابتان جواب مثبت داده ايد، و اين خود باعث تشديد اضطراب و وسواس شما در مراحل بعدي مي شود. لذا از تصميم خود منصرف نشويد. اگر اين كار را انجام دهيد، اين حساسيت ها از بين مي رود و به زودي توان تصميم گيري كامل را خواهيد داشت.
روانشناسان و روانپزشكان، هم از درمان دارويى براى مقابله با وسواس فكرى يا وسواس عملى استفاده مى‏ كنند و هم از درمان غيردارويى. براي درمان وسواس هاي متوسط يا شديد، بايد حتما درمان دارويي نيز صورت بگيرد كه براي دارو بايد به روان پزشك مراجعه كنيد.
گفتنى است كه براى درمان وسواس فكرى، انتظار حل و درمان يك شبه آن را نداشته باشيد. هم چنين درمان وسواس به خصوص اگر شدت داشته باشد با يكى دو مكاتبه و به طور غيرحضورى قابل درمان نيست و لازم است با حضور يافتن پيش يك روان‏شناس (و اگر شديد باشد با مراجعه به يك روانپزشك و خوردن دارو) به درمان اساسى آن پرداخت، لذا شما حتما در اولین فرصت به یک روان شناس مراجعه کنید. اگر به اجرای دستورات روان شناس اهتمام داشته باشید، مطمئن باشید که وسواس شما درمان خواهد شد.
اميدوارم كه هر چه زودتر براي شما بهبودي حاصل شود.