تُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ تُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ

پرسشگر گرامي، با سلام و سپاس از ارتباط­تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
چ ابتدا درباره تفسیر آیه مذکور باید بگوییم که تعبیر «تُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ تُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ» و شبيه آن در چندين آيه از قرآن مجيد به چشم مى‏خورد كه مى‏فرماید: « خداوند زنده را از مرده و مرده را از زنده بيرون مى‏آورد».
در تفسیر این آیه باید بگوییم که اصطلاح حیات و ممات در قرآن کریم دارای دو کاربرد عمده می باشد و در این آیه هر دو معنا قابل برداشت می باشد.
کاربرد اول حیات و ممات، همان حیات نباتی و حیوانی است که علائم آن رشد و نمو و تغذیه و ... است و طبق این کاربرد منظور از بيرون آوردن «زنده» از «مرده» همان پيدايش حيات از موجودات بى‏جان است، زيرا مى‏دانيم آن روز كه زمين آماده پذيرش حيات شد، موجودات زنده از مواد بى‏جان به وجود آمدند، از اين گذشته دائما در بدن ما و همه موجودات زنده عالم، مواد بى جان، جزو سلولها شده، تبديل به موجود زنده مى‏گردند.
پيدايش مردگان از موجودات زنده، نيز دائما در مقابل چشم ما مجسم است.
در حقيقت آيه اشاره به قانون تبادل دائمى مرگ و حيات است كه عمومى‏ترين و پيچيده‏ترين و در عين حال جالب‏ترين قانونى است كه بر ما حكومت مى‏كند. (1)
کاربرد دیگر حیات و ممات در قرآن حیات معنوی و إنسانی است که در سایه ایمان به خدا برای روح و نفس انسان پدید می آید چنانکه خداوند متعال فرموده: « يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اسْتَجيبُوا لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْييكُمْ ...»؛ (2) «اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد! دعوت خدا و پيامبر را اجابت كنيد هنگامى كه شما را به سوى چيزى مى‏خواند كه شما را حيات مى‏بخشد».
با توجه به این کاربرد، آیه مورد نیز مربوط به مسئله زندگى و مرگ معنوى می گردد بدین معنا که ما مى‏بينيم گاهى افراد با ايمان كه «زندگان حقيقى» هستند از افراد بى ايمان كه «مردگان واقعى» محسوب مى‏شوند به وجود مى‏آيند و گاهى به عكس، افراد بى ايمان از افراد با ايمان متولد مى‏شوند.
قرآن زندگى و مرگ معنوى را در آيات متعددى به «كفر» و « ايمان» تعبير كرده است.
مطابق اين تفسير، قرآن مساله به هم ريختن قانون «توارث» را كه بعضى از دانشمندان آن را از قوانين قطعى طبيعت مى‏دانند، اعلام مى‏دارد، زيرا انسان به خاطر داشتن آزادى اراده مانند موجودات بى جان طبيعت نيست كه تحت تاثير اجبارى عوامل مختلف باشد، و اين خود يكى از قدرت‏نمايى‏هاى خدا است كه آثار كفر را از وجود فرزندان كافر (آن ها كه مى‏خواهند واقعا مؤمن باشند) مى‏شويد، و آثار ايمان را از وجود فرزندان مؤمن (آن ها كه مى‏خواهند واقعا كافر باشند) از بين مى‏برد و اين استقلال اراده، كه حتى مى‏تواند بر زمينه‏هاى مساعد و نامساعد ارثى پيروز گردد از ناحيه اوست.
همين تفسیر در روايتى از پيامبر اسلام (ص) به ما رسيده است چنانكه از سلمان فارسى نقل شده كه رسول خدا (ص) در تفسير آيه: «تُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ ...»، فرمود: يعنى مؤمن را از صلب كافر و كافر را از صلب مؤمن خارج مى‏سازد. (3)
اما درباره مطالبی که در تفسیر المیزان ذکر شده باید بگوییم که جرثومه در لغت به معنای اصل و بن و ریشه یک چیز است. (4) و در عبارت مذکور در سؤال، علامه در مقام بیان این مطلب است که برخی از دانشمندان مادی گرا معتقدند که أصل حیات مادی نشأت گرفته از ماده فاقد شعور نیست؛ بلکه اصل و بن حیات نیز دارای حیات است و این حیات از یک اصل و جرثومه به دیگری منتقل می شود.
علامه (ره) می فرماید که: یکی از دلائل و شواهدی که بطلان این نظریه را نشان می دهد مسئله مرگ است که تبدیل شدن حیات به مرگ را نشان می دهد و همین تبدیل شدن از رابطه بین موجود حی و موجود مرده و فاقد شعور حکایت می کند. و در نهایت علامه می فرماید که تفصیل این مطلب مقام دیگری را می طلبد. (5)
پی نوشت ها:
1. آيت الله مكارم شيرازى ، تفسير نمونه، تهران، دار الكتب الإسلامية ، 1374ش، ج‏2، ص 495.
2. أنفال (8) آیه 24.
3. علامه طباطبائي، الميزان في تفسير القرآن، قم، جامعه مدرسين حوزه علميه قم، 1417ق ، ج‏3، ص 143.
4. فراهيدى، خليل بن احمد‌، كتاب العين، قم، نشر هجرت، 1410ق، ج‏6 ، ص 206.
5. علامه طباطبائي، الميزان في تفسير القرآن، قم، جامعه مدرسين حوزه علميه قم، 1417ق ، ج‏3، ص 136.