باعرض سلام خدمت شما سوال من این است که فلسفه مهر چیست
پرسشگر گرامی با سلام و سپاس از ارتباطتان با این مرکز.
از نظر فقهی سجده کردن بر مهر لزومى ندارد.بلکه واجب این است که بر خاک یا سنگ یا چوب و هر چیزى که از زمین است( غیر از معدنیات و خوردنى ها و نوشیدنى ها و پوشیدنى ها) سجده کرد. اما این که فعلاً مرسوم شده است که بر مهر سجده می‌‌‌‌‌‌‌کنند،
اولاً : به جهت این است که چون سجده بر خاک در مساجد و در خانه ها با مشکلاتى همراه است، خاک را به صورت مهر در آورده اند که سهل الوصول باشد و مشکلى از نظر نظافت و ریخت و پاش نداشته باشد.
دوم: در روایات، سجده بر تربت حضرت سید الشهدا(ع) تمجید و تشویق شده است.
اهل سنت و شیعه در موارد زیادی از احکام سجده با هم اتفاق نظر دارند، زیرا هر دو گروه، سجده بر خاک ، سنگ، چوب و دیگر روییدنیهای غیر خوردنی و غیر پوشیدنی را جایز میدانند ، اما شیعه معتقد است سجده بر غیر این موارد صحیح نیست . واجب است که سجده بر خاک یا یکی از موارد فوق باشد، علت این مطلب روایاتی است که وارد شده است.
امام صادق (ع) فرمود: "لا تسجد الا علی الارض أو ما أنبتته الأرض القطن و الکتّان؛ سجده نکن . مگر بر زمین یا بر آنچه از زمین می روید مگر پنبه و کتان".(1)
زراره از امام باقر (ع) سؤال کرد که آیا می توان بر قیر سجده کرد؟ حضرت فرمود: "نه . بر لباس و پشم و میوه های خوردنی و معدنی ها و بر اجزای حیوان و بر پر پرندگان نیز سجده کردن جائز نیست".(2)
علی بن جعفر از برادرش حضرت موسی بن جعفر سؤال کرد : آیا انسان می تواند از فرش حریر و سجاده حریر، همین طور از فرش دیباج و سجاده دیباج استفاده کند؟ روی آن ها بخوابد، تکیه دهد، بایستد، نماز بخواند؟ امام فرمود : خوابیدن، نشستن و سایر استفاده ها از آن ها اشکالی ندارد، اما نمیتواند روی آن ها سجده کند.(3)
در خصوص لزوم سجده بر خاک آیه ای در قران نیامده است اما ماهیت سجده از نظر عرفی همان قرار دادن پیشانی بر زمین است که در نتیجه در هنگام سجده نیز چنین کاری انجام می شود ؛ اما سجده در نماز یک نوع تکلیف خاص عبادی و همراه با دقایق و ظرائف دیگر است که در نوع و کیفیت انجام ان باید به نظر شارع مقدس رجوع نمود ؛ در حقیقت مبنای این عمل در نماز روایاتی است که از معصومین وارد شده و برخی از ان ها نیز ذکر شده است ؛ به علاوه روایت مشهور نبوی که حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند : "جعل لی الارض مسجداً و طهوراً"(4) زمین برای من محل سجده و موجب طهارت (تیمم) قرار داده شده است.
اما در مورد فلسفه و حکمت این دستور :
اولاً: فلسفه همه احكام و جزئيات آن ها به طور تفصيلي روشن نيست . آگاهي از آن دانشي فراتر از تنگناهاي معارف عادي بشري ميطلبد ليكن به طور اجمالي روشن است كه همه احكام الهي تابع مصالح و مفاسد واقعي در متعلق آن هاست. بر اين اساس در صورتي كه فلسفه حكمي را به خصوص ندانيم ،بنابر قاعده كلي فوق از آن بايد پيروی كرد. زيرا يقين به وجود مصلحتي در آن هست، هر چند بر ما ناشناخته باشد .
ثانیا : همه آنچه به عنوان فلسفه احکام از سوی برخی مطرح می شود ،برخی از حکمت های آن است ،نه آن که علت تامه حکم، فلان چیز باشد . بر اين اساس در خصوص حكمت سجده بر زمین مانند خاک و ... مي گوییم سجده يك خضوع بالاتر و خشوع بيش ترى از ركوع است. در سجده انسان می خواهد اوج بندگی را در مقابل خدا انجام دهد .عزيزترين عضوش را به علامت عبوديت روى پست ترين چيز يعنى خاك و مانند آن مىگذارد، و دیگر آن که یادآور این نکته شود که از چه خلق و به چه بر می گردد.
مردى از اميرالمؤمنين على(عليه السلام) پرسيد: معناى دو سجده چيست؟ حضرت فرمودند: سجده اوّلى تأويلش اين است كه وقتى سر برخاك مى‌گذارى، يعنى خدايا! از همين خاك مرا خلق كردى . چنانچه سربرداشتى، يعنى از همين خاك مرا بيرون آورى، وقتى براى بار دوم سر بر خاك نهادى، معنايش اين است كه خداوندا! مرا به همين خاك دوباره باز خواهى گرداند و چون سربرآورى ، يعنى از همين خاك دوباره خارج خواهى ساخت.(5)
پی‌نوشت‌ها:
1 . شیخ طوسی، الخلاف، مسئلة 112 و 113،نشر دارالاحیا التراث العربی ،بی تا.
2 . همان.
3 . فقه تطبیقی، ص 94،نشربوستان کتاب، قم، 1387ش.
4. علامه مجلسى، بحار الأنوار، مؤسسة الوفاء بيروت - لبنان، 1404 ه ق ، ج 16، ص 316.
5. شيخ صدوق،علل الشرائع،چ داوري،قم بي تا،ج 2، ص 336.
