كلمه شيطان اسم جنس است و به هر موجود متمرد و طاغي اعم از اين كه جن باشد يا ا نسان اطلاق مي شود. (1) ميدان عمل تاخت و تاز شيطان به طور طبیعی ادراك انسانى، و ابزار كار او عواطف و احساسات بشرى است. و به شهادت آيه:" الْوَسْواسِ الْخَنَّاسِ الَّذِي يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النَّاسِ" (2)شیاطین اوهام كاذب و افكار باطل را در نفس انسان القا مىكنند.
البته شيطاني كه سرآمد شياطين است و از اول آفرينش آدم رانده شد و به عنوان دشمن درجه يك انسان معرفي مي شود،ابليس نام دارد ؛ ابليس موجودى است از آفريدههاى پروردگار كه مانند انسان داراى اراده و شعور بوده و بشر را دعوت به شر نموده و او را به سوى گناه سوق مىدهد. (3)
ابلیس یا همان شیطان مشهور، چنان که ذکر شد جن است و در نتیجه همانند همه جنیان قابلیت و توانایی انجام کارهای مادی و جسمانی مانند جابجایی اجسام و ... را دارد ولی دلیلی بر منع تحقق این اعمال از جانب شیطان وجود ندارد . اما در عین حال نباید از یاد برد که در مورد شخص شیطان در قرآن نکاتی بیان شده که به نظر می رسد وی معمولا چنین کارهایی را انجام نمی دهد .
بر اساس دیدگاه قرآن شیطان در وهله نخست هیچ تسلطی بر انسان ها ندارد . کار او فقط وسوسه و دعوت به گناه و زیبا نشان دادن زشتی ها و کوچک نشان دادن گناهان و جرأت بخشیدن بر گناه است:
«وَ قالَ الشَّيْطانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَ ما كانَ لِيَ عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلاَّ أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لي فَلا تَلُومُوني وَ لُومُوا أَنْفُسَكُم»؛ (4) «و شيطان، هنگامى كه كار تمام مىشود، مىگويد: خداوند به شما وعده حق داد و من به شما وعده (باطل) دادم. پس تخلّف كردم. من بر شما تسلّطى نداشتم، جز اين كه دعوتتان كردم و شما دعوت مرا پذيرفتيد. بنابراين، مرا سرزنش نكنيد؛ خود را سرزنش كنيد» .
از این رو، شیطان در ابتدای امر بر هیچ کس و هیچ گاه بر مؤمنان ولایت و تسلط نداشته و نخواهد داشت .البته اگر کسی ولایت خدا را رد کند و ولایت شیطان را بپذیرد، آن گاه شیطان بر وجود او حاکم می شود و افسارش را به دست می گیرد و او را می چرخاند:
«إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذينَ آمَنُوا وَ عَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُون إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَ الَّذينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُون»؛(5) « او بر كسانى كه ايمان دارند و بر پروردگارشان توكّل مىكنند، تسلّطى ندارد. تسلّط او تنها بر كسانى است كه او را به سرپرستى خود برگزيدهاند و آن ها كه نسبت به او [خدا] شرك مىورزند (و فرمان شيطان را به جاى فرمان خدا، گردن مىنهند)».
اما چه بسا این تسلط به معنای تصرفات و رفتارهای جسمانی و مانند آن نبوده بلکه تاثیرات روحی و درونی و القاء انجام برخی کارها از طریق تحریک و هدایت باطنی فرد منظور باشد . هرچند باز تاکید می کنیم که دلیل قطعی بر ناتوانی ابلیس از انجام برخی امور که در توان جنیان است وجود ندارد ، هرچند این امر هیچگاه تحقق نیابد و البته روشن است که فیلم ها و برنامه هایی تلویزیونی و رسانه ای مبنا و معیار در کشف حقیقت نیستند و بیشتر جنبه تخیلی دارند ..
پي نوشتها:
1. احمد خاتمي. فرهنگ علم كلام. انتشارات صبا. ص141.
2. ناس (114) آيه 4-5.
3. محمد حسين طباطبايي. الميزان. ترجمه محمد باقر موسوي همداني. انتشارات جامعه مدرسين حوزه علميه قم. ج8. ص 52 .
4 . ابراهیم (14) آیه 22.
5 . نحل (16) آیه 99 و 100.
