چرا احكام ديني بدون دليل هستند ويا روحانيون و مبلغان دين كمتر دلايل را بيان مي كنند ؟

پرسشگر گرامي، با سلام و سپاس از ارتباط­تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
احکام دین بی دلیل نیست. نه تنها در صدر اسلام بلکه هم اکنون دلایل لازم برای همه احکام وجود دارد. ولی چیزی که در این باب باید توجه داشت این است که کتاب های که در باب بیان احکام از سوی علمای دین نوشته می شود دو دسته اند:
یک دسته از آنها برای عموم مردم است نظیر آنچه در رساله های توضیح المسایل بیان شده. در این نوع کتاب ها نیازی به بیان دلیل احکام نیست. چون اولا جنبه عمومی دارد و نوع مردم توان درک استدلال ها را ندارند. ثانیا جنبه تقلیدی دارد و در تقلید استدلال لازم نیست. اما دسته دیگر کتاب های احکام است که جنبه تخصصی دارد و علمای در این نوع کتاب ها احکام اسلام را با دلالیل عقلی و نقلی متعدد طرح و تبیین می کنند. ولی این نوع آثار چون جنبه تخصصی دارد و نوعا به زبان عربی نگاشته می شود.
لذا برای درک آنها آشنایی با علوم مربوطه لازم است. مثلا در باره همان مثالی که در پرسش مطرح شده در کتاب های تخصصی با دلیل تبیین گردیده است. برای اطلاع از این گونه مسایل که احکام با استدلال همراه باشد به ترجمه های فارسی برخی کتاب های فقیه استدلالی نظیر کتاب در محضر شیخ انصاری ترجمه مکاسب که توسطه آقای فخار طوسی انجام شده. و یا ترجمه شرح لمعه که توسط آقای دکتر علی شیروانی انجام شده مراجعه شود.
امّا دربارة فلسفة وضو باید اشاره شود:
گرچه جزییات این گونه آموزه به طور دقیق و ریز برای ما معلوم نیست ولی به طور کلی باید گفت:
این‌ها احکام و دستورهای خدا است و اگر ما معتقد به اصول دین باشیم، این گونه تعبدیات برای ما حلّ شده است. باید بدانیم این احکام خالی از فلسفه و حکمت نیستند، همان طور که از امام علی بن موسی الرضا (ع) نقل شده است که: «برای این به وضو مأمور شده­ایم که بندگان هنگامی که در پیشگاه خدا می‌ایستند و با او مناجات می‌کنند، پاک باشند و از آلودگی­ها و نجاست­ها دور باشند و قلب انسان برای قیام در پیشگاه خدا نورانی و با صفا باشد». (1)
همان گونه که از این روایات و روایات مشابه آن بر می‌آید، هدف اساسی این اعمال، نورانیت و پاکی قلب‌ها است و در ضمن طهارت ظاهری نیز حاصل می‌شود.
بنا بر این وضو هم جسم را نظیف می‌کند و هم از نظر معنوی به وسیلة قصد قربت، اثر تربیتی خوبی برای انسان دارد و موجب قرب الهی می‌شود. در عین حال که موجب تذکر و یاد آوری انسان و آماده کردن او به ایستادن در مقابل پروردگار می‌شود.
چه این که وضو یک نوع عبادت است و غیر از این که باعث تمیزی و نظافت جسمانی می شود، روح و قلب را صفا و جلا می‌دهند و در آن حال انسان احساس نزدیکی و قرب به خدا دارد. فایدة وضو تنها نظافت جسمانی نیست. فوائد دیگری غیر نظافت بر این عبادت مترتب است که یکی از مهم ترین آن‌ها احساس قرب معنوی و تذکر و یاد آوری انسان در مواقع مختلف از زندگی و اظهار تعبد و تسلیم انسان در مقابل پروردگار است در روایتی از امام صادق (ع) آمده است: «الوضو علی الوضو نورٌ علی نور؛ (2) وضو بعد از وضو، نوری بر نور است». یعنی باعث نورانیت چند برابر می‌شود.
پیامبر (ص) فرمود: «اگر انسان با طهارتی دوباره وضو بگیرد، برای او ده حسنه و ثواب نوشته می‌شود». (3)
وضو از جمله طهارت­هایی است که غیر از جنبة نظافت و تمیزی بدن، باعث نورانیت قلبی و صفا و تقویت روح معنوی انسان می‌شود و این هدف اساسی در تشریع غالب احکام و تکالیف الهی به خصوص اعمال عبادی است و ایجاد نورانیت دل و نیاز معنوی چیزی است که انسان­ها در هر عصر و زمانی بدان نیاز دارند، به خصوص در عصر حاضر که عصر ماشین و توجه به زندگی مادی و بحران معنویت در جوامع است.
پی­نوشت­ها:
1. محمد باقر، مجلسی، بحارالانوار، نشر دار الاحیا التراث العربی، بیروت، 1403 ق ج 6، ص 93. و نیز : ناصر مکارم ، تفسیر نمونه، نشر دار الکتب الاسلامیه تهران، ج 4، ص 293.
2. محمدی ری شهری، میزان الحکمه، نشر دار الحدیث، قم 1374 ش، عنوان4106.
3. صدوق علل الشرایع، نشر دار الحجه، بیروت، 1412 ق، ج 2، ص 33، باب 36، حدیث 1.