نزول بسم الله الرحمن الرحيم

پرسشگر گرامي، با سلام و سپاس از ارتباط­تان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
بجز سوره توبه که بدون «بسم الله الرحمن الرحيم» نازل شده ابتدای سایر سوره ها با این آیه شروع شده و تمام شیعیان و عده ای از دانشمندان اهل تسنن معتقدند که این عبارت نیز آیه ای از آیات قرآن کریم و جزء سوره ها می باشد و لذا همراه با آیات قرآن نازل شده و اینکه شما گفته اید که «آیات یک سوره به ترتیب نزول نازل نشده» مطلب نادرستی است. زیرا گرچه ترتیب خود سوره ها در قرآن فعلی طبق ترتیب نزول نیست. اما ترتیب آیات در سوره ها در اکثر موارد طبق ترتیب نزول است و نگارش آنها توسط کاتبان وحی به اين صورت بود كه سوره ها را با نزول «بسم الله الرحمن الرحیم» آغاز می نمودند و تا «بسم الله الرحمن الرحیم» بعدی، جزء همان سوره محسوب می نمودند و تنها در موارد نادری است که به تصریح و دستور پیامبر (ص) آیه ای را بر خلاف ترتیب نزول در سوره ای دیگر قرار می دادند و لذا مقدار عدد آيات هر سوره و ترتيبى كه ميان آيه‏هاى هر سوره وجود دارد، تماما توقيفى است و با دست وحى و دستور پيامبر انجام گرفته است.(1)
از سوی دیگر باید بگوییم که جزء قرآن دانستن «بسم الله الرحمن الرحيم» اختصاصی به شیعیان ندارد و عده ای از اهل سنت نیز در این نظریه با شیعیان هم عقیده هستند چنانکه سیوطی که از استوانه های علوم قرآنی اهل سنت است در کتاب الاتقان بعد از ذکر أحادیثی که دلالت بر قرائت «بسم الله الرحمن الرحيم» توسط رسول خدا (ص) در آغاز سوره ها دارد می نویسد که : « فهذه الأحاديث تعطي التواتر المعنويّ بكونها قرآنا منزّلا في أوائل السّور» (2) « اين احاديث تواتر معنوى را در مورد آيه قرآن بودن بسم اللّه در اول هر سوره مى‏رساند».
فخر رازی نیز در تفسیر کبیر خود می نویسد: « و الذي عندي فيه أن النقل المتواتر ثابت بأن بسم اللّه الرحمن الرحيم كلام أنزله اللّه على محمد صلى اللّه عليه و سلم، ...». (3)
« به نظر من طبق روایات متواتر «بسم اللّه الرحمن الرحيم» بر پیامبر (ص) نازل شده و ...».
پی نوشت ها:
1. آيت الله معرفت، علوم قرآني، قم، مؤسسه فرهنگي التمهيد، 1381، ص 406.
2. سيوطي، جلال الدين، الإتقان في علوم القرآن ، بیروت، دار الكتاب العربى‏، 1421ق، ج‏1، ص 268.
3. فخرالدين رازي، مفاتيح الغيب، بيروت، دار احياء التراث العربي،‌ 1420ق، ج‏1، ص 173.