خیال پردازی

پرسشگر گرامي با سلام و سپاس از ارتباطتان با مركز ملي پاسخگويي به سوالات ديني
اگر چه سؤال شما خیلی کلی می باشد و اطلاعاتی در مورد خودتان و سن و تحصیلات خود و محدوده خیال پردازی بیان نکرده اید، روند پاسخ گویی ما نیز کلی خواهد بود که مطالبی را در قالب نکات زیر تقدیم می داریم:
1. در مورد اين كه ما تا چه حد مجاز به خیال پردازی هستیم یا نه؟ و این که آیا اصلاً تخيل خوب يا آسيب زننده است یا نه؟ بايد به محتواي تخيل نگاه نمود. اگر سرگذشت مخترعين را بخوانيد متوجه مي شويد كه بسياري از اختراعات و ابداعات از بستر همين تخيلات جان گرفتند. همان طور كه مي دانيد يكي از تجهيزات دروني انسان نيروي تخيل آدمي است و آن نيرويي سازنده و نوعي فعاليت خلاقه است كه در آن مقايسه، استدلال، تصور ذهني با تعيين قدر و درجه وجود دارد. تخيل را از نيرومندترين و همگاني ترين توانايي هاي بشري شمرده اند. زيرا هر كسي در طول مدت عمر و زندگي خود تخيلاتي دارد و در سايه آن موفقيت هايي را به دست مي آورد. اين نيرو عاملي براي قدرت و خلاقيت و زمينه ساز بسياري از كشف ها و سازندگي هاست. در سايه آن اختراعات و ابداعات پديد مي آيد، شعر و شاعري و نويسندگي و رمان و هنر حاصل مي شود، سخنان شورانگيز و حماسي شكل مي گيرد و اعتماد به نفس حاصل شده، آفرينندگي پديد مي آيد و در كل زندگي رضابخش، ارزنده و سعادتمندانه مي شود. به همين نظر بايد آن را پرورش داد و هم بي مايگي هاي زندگي را در اثر آن زدود. اما براي اينكه شما بدانيد تاچه حد مجاز به خیال پردازی هستید، ابتدا باید به انواع آن توجه کنید. از نظر علمي تخيل قابل دسته بندي به انواع زير مي باشد.
1- تخيل حضوري كه بر اثر آن مطلبي را به ذهن آورده و تصوير مي كنيم مثل تخيل چهره فلان عالم. اموري كه سابقاً عارض ذهن شده با همان جزييات خود را نشان مي دهند.
2- تخيل اختراعي كه سبب فعاليت خلاقه مي باشد. نوع اخير يعني تخيل اختراعي خود به دو صورت مي تواند باشد:
الف) تخيل ادراكي:
خيال پردازي كه منجر به اختراع و ادراك و كشف امور مي شود و چنين امري تحت هدايت عقل است و در آن فعاليت ذهن آزاد است و مي تواند تركيبات شگفت و بديع پديد آورد و صور و معاني ارزنده اي ايجاد كند. تخيل اختراعي محصول جنبه هاي عالي ذهن و همراه با تفكر و استدلال و محصول آن سازندگي است و مفید می باشد.
ب) خيالبافي:
نوعي هذيان و هرج و مرج در ذهن و همراه با تلون است و عقل و ادراك در آن راه نداشته و اراده در آن نقش و نفوذي ندارد. چنين حالتي عمل پست و ابتدايي ذهن بحساب مي آيد و محصول آن مقرون بحقيقت نيست. بر اين اساس خيالبافي نوعي تخيل انفعالي و يا تخيل آزاد و بي قيد و شرط و نوعي صحنه پردازي ذهن است كه در آن عقل و اراده نقشي ندارند و در داوري و اظهار نظر آن كنترلي نيست. هر آنگاه كه ذهن فرد از امري ادراكي و عقلاني خالي بماند خيالبافي آن را پر مي كند. در خيالبافي آدمي تابع آرزوهاي خويش مي شود و واقعيات را به گونه اي ديگر درك مي كند. او ممكن است فردي مبغوض باشد ولي تصورش اين است كه همه او را دوست دارند و با اين تخيلات خوشايند مي كوشد خود را شاد و خرسند نمايد. آنچه را كه او خيال مي كند مقرون به حقيقت نيست و اغلب صورت گول زدن خود را دارد و تنها فايده اش اين است كه نقش مسكن را براي آدمي ايفا مي كند. این گونه خیال پردازی زیبنده انسان با شخصيت سالم نیست چرا که شخصيت سالم شخصيتي است كه بيشتر اهل «برنامه ريزي» است تا خيال پردازي و اين نكته عميقاً با اولين اصل سلامتي در رابطه است.
2. تخیل و خیالپردازی با همه انواع آن برای کودکان یک ضرورت انکار ناپذر است و تا حدی لازم است اما برای کودکان و حتی بزرگسالان هنگامي اين عمل خطرزاست كه عمل خيال و تخيل به صورت عادت درآيد و به شکل خيالبافي افراطي درآید؛ زيرا در چنين هنگامي ديگر فرد قادر نيست و توانايي آن را نخواهد داشت كه واقعيت ها را همان گونه كه هست، ببيند و درک کند. خیالبافی ها اگر مکرر و پی درپی باشند مبین احتیاجات شدید و ناراحتی های روانی فرد است، بنا بر این باید آن را محدود و علل و ریشه های پدیدایی آن را درمان کرد. این را بدانید که از نظر علمی آن خیالی خوب است که آدمی را به نتیجه ای مطلوب برساند نه آنکه او را مشغول سازد و یا آرامشی تصنعی ولی بی ریشه برای انسان پدید آورد.