توبه

پرسش 1:
چگونه از وسوسه هاي شيطان دور باشيم؟
پاسخ:
پرسشگر گرامي با سلام و سپاس از ارتباطتان با مركز ملي پاسخگويي به سوالات ديني
طبق آيات قرآن‌، شيطان دشمن قسم خورده انسان است‌. نبايد انتظار داشته باشيم به راحتي دست از سر ما بردارد. مهم‌ترين راه‌ِ در امان ماندن از چنين دشمني‌، شناختن او است‌. شيطان‌، موجودي است که ما را مي‌بيند و ما او را نمي‌بينيم‌. کار او فقط وسوسه کردن و زينت دادن به گناهان يا دشوار نشان دادن امور نيک ‌است‌. براي درامان ماندن از او بايد به کسي پناه ببريم که شيطان را مي‌بيند; ولي شيطان او را نمي‌بيند که خداوند قاهر بيناست‌. قرآن مي‌فرمايد: "وَإِمَّا يَنزَغَنَّکَ مِن‌َ الشَّيْطَـَن‌ِ نَزْغ‌ٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّه‌ِ إِنَّه‌ُو سَمِيع‌ٌ عَلِيم‌;(1) اگر از شيطان وسوسه‌اي به تو رسد، به خدا پناه بر. زيرا او شنواي داناست‌.
خداوند مي‌فرمايد: پناه ببر، نه اينکه بگو پناه مي‌برم‌. مثل اينکه وقتي آژير خطر مي‌زنند، فوراً بايد به پناهگاه رفت . اگر با زبان بگويد: خدايا !به تو پناه مي‌برم‌، ولي عملاً کاري انجام ندهد ، فايده‌اي ندارد. چطور وقتي شيپور خطر را به صدا در مي‌آورند ،انسان مي‌لرزد و مضطرب مي‌شود، وقتي شيطان وسوسه مي‌کند ، نيز انسان بايد ‌بترسد و به پناهگاه برود. شيطان اول وسوسه مي‌کند. بعد به دام مي‌اندازد. سپس سواري مي‌گيرد . بهترين راه براي محفوظ ماندن اين است که از مرحله اول به خداوند پناه ببريم‌ ، سپس از قدم نهادن در راهي که مقابل ما نهاده خودداري کنيم . خداوند مي‌فرمايد: "...وَلاَ تَتَّبِعُواْ خُطُوَ َت‌ِ الشَّيْطَـَن‌ِ إِنَّه‌ُ لَکُم‌ْ عَدُوُّ مُّبِين‌;(2)... از پي گام‌هاي شيطان نرويد که براي شما دشمن آشکار است‌".
براي رويارويي با وسوسه‌هاي شيطاني، ابتدا بايد دشمن و راه‌هاي نفوذ او را شناخت و او را مهار کرد و سپس وي را به عقب راند. در اين جهت راه هاي مبارزه با وساوس شيطاني عبارتند از:
1- نگهباني و مراقبت: شيطان با جان ما سر و کار دارد. از اين رو بايد از آن حراست کنيم. راه‌هاي مراقبت عبارتند از:
أ) تقوا پيشگي: قرآن مجيد تقوا را لباسي بر اندام جان آدمي مي‌داند که آن را به خوبي مي‌پوشاند و حفظ مي‌کند: «لباس التّقوي ذلک خير؛(3) بهترين جامه، تقوا است».
ب) کنترل اعضا و جوارح: زبان، چشم، گوش، فکر و همة اعضا و جوارح، درهاي ورودي به قلب‌اند. پس بايد اين ها را کنترل کرد.
ج) محاسبه: پس از کنترل نوبت به محاسبه مي‌رسد، يعني براي جبران ضعف‏ها و برنامه‌ريزي براي آينده ارزيابي لازم است.
2- واکنش مناسب: در برابر هر وسوسه‏اي بايد واکنش مناسب صورت گيرد.
پيامبر اکرم(ص) مي‌فرمايد:
دشمنان تو از جن، ابليس و سپاهيان او است. پس :
اگر نزد تو آمد و گفت: فرزندت مُرد! به خود بگو: زندگان براي مردن آفريده شده‏اند.
اگر آمد و گفت: مال تو از دست رفت! بگو: ستايش خداي را که مي‌دهد و مي‌گيرد و زکات را از من برد.
اگر آمد و گفت: مردم به تو ستم مي‌کنند! ولي تو ستم نمي‌کني، بگو: روز قيامت آنان که ستم کردند گرفتارند.
اگر آمد و گفت: چه قدر نيکي مي‌کني! بگو: گناهان من بيش از نيکي‏هاي من است.
اگر آمد و گفت: چه قدر نماز مي‌گزاري! بگو: غفلت من از نمازهايم بيش تر است.
اگر آمد و گفت: چه قدر بخشش مي‌کني! بگو آن قدر که مي‌گيرم، از آن چه مي‌بخشم، زيادتر است.
اگر گفت: چه قدر به تو ستم مي‌کنند! بگو: من بيش تر ستم کرده‏ام.
اگر گفت: چه قدر براي خدا کار مي‌کني! بگو: چه بسيار معصيت‏ها کرده‏ام». (4)
3- استعاذه: در برابر هجوم وسوسه‏هاي شيطان، لازم است به پناهگاهي مطمئن پناه ببريد و آن توجه به خدا و ياد او است. قرآن مجيد مي‌فرمايد: «اگر از شيطان وسوسه‏اي به تو رسد، به خدا پناه ببر که او شنواي دانا است». (5)
4- مجهز شدن به تجهيزات: در برابر تهاجم وسيع شيطان، بايد در ميدان کارزار، همواره مسلح باشيم. برخي از تجهيزات در حديث پيامبر اکرم(ص) مطرح شده است. حضرت مي‌فرمايد:
« أَ لَا أُخْبِرُكُمْ بِشَيْ‏ءٍ إِنْ أَنْتُمْ فَعَلْتُمُوهُ تَبَاعَدَ الشَّيْطَانُ مِنْكُمْ كَمَا تَبَاعَدَ الْمَشْرِقُ مِنَ الْمَغْرِبِ قَالُوا بَلَى قَالَ الصَّوْمُ يُسَوِّدُ وَجْهَهُ وَ الصَّدَقَةُ تَكْسِرُ ظَهْرَه ؛
آيا شما را آگاه کنم بر کاري که اگر انجام داديد، شيطان از شما فاصله مي‌گيرد، به اندازه فاصله مشرق تا مغرب؟ گفتند: آري. فرمود: روزه صورت شيطان را سياه مي‌کند . صدقه، کمرش را مي‌شکند. دوستي براي خدا و کمک براي عمل صالح، پشت او را مي‌بُرد . استغفار، بند دلش را مي‌برد». (6)
5- آشنايي با دام‏هاي شيطان: براي رهايي از وساوس شيطاني بايد مواظب دام‏هاي او بود. يکي از دام‏هاي خطرناک شيطاني، دوستي دنيا است.
امام علي(ع) مي‌فرمايد: «از دنيا حذر کن، زيرا دام شيطان و جايگاه فساد ايمان است». (7)
دام ديگر که از مهم‏ترين ابزار کار شيطان به شمار مي‌رود، هواپرستي است، زيرا تا پايگاهي درون انسان وجود نداشته باشد، شيطان قدرت بر وسوسه‌گري ندارد. شيطان خواسته‏هاي نفساني انسان را تأييد مي‌کند. قرآن مجيد مي‌فرمايد: «تو هرگز بر بندگان من تسلط نخواهي يافت، مگر گمراهاني که از تو پيروي مي‌کنند». (8) بندة خدا تابع هوا و هوس نيست و خواست خدا را مقدّم مي‌دارد.
برخي از امور ديگر نيز در مخالفت با وسوسه‏هاي شيطان مؤثر است:
1- انجام يک سري مستحبات، مثلاً هميشه با وضو بودن و زبان را به ذکر مخصوصاً «لا حول و لا قوة الاّ باللَّه العلي العظيم» عادت دادن. نيز خواندن قرآن در اوقات مختلف.
2- خود را از بيکاري، تنهايي و عوامل وسوسه‏انگيز دور نگه داشتن.
3- ذهن را همواره به امور ارزشمند متوجه ساختن و عادت دادن.
4- مطالعه و تفکر دربارة خدا و قيامت.
5- به طور منظم ،مثلاً هفتگي به زيارت اهل قبور رفتن و نسبت به عاقبت خود و احوال پس از مرگ انديشيدن.
6- شرکت کردن در مراسم ديني و فعاليت جدي در مسائل فرهنگي اجتماعي و نماز را با توجه و حال و عاشقانه و با حضور قلب خواندن.

پي‌نوشت‏ها:
1.اعراف (7) آيه 200 .
2. بقره (2) آيه 168.
3. اعراف (7) آيه 26.
4. علامه مجلسي ،بحارالانوار،مؤسسه الوفا ، بيروت ، 1404 ه ق ،ج 1، ص 120.
5. اعراف (7) آيه 200.
6. شيخ کليني ، الکافي ، دارالکتب الاسلاميه ، طهران ، 1365 ه ش ، ج4 ، ص 62.
7. عبدالواحد بن محمد تميمى آمدى، غرر الحكم و درر الكلم،انتشارات دفتر تبليغات اسلامى قم، 1366 هجرى شمسى، ص 138.
8. حجر (15 ) آيه 42.

پرسش 2:
چگونه نماز قضاي خود رو ادا کنيم؟ با تشکر

پاسخ:

اگر از انسان نمازهايي قضا شده باشد، بايد کم کم آن ها را قضا نمايد . اگر مقدارش را نمي داند ،به مقداري که يقين دارد ،بايد قضا نمايد. .كسى كه نماز قضا دارد، بايد در خواندن آن سستى نكند، البته واجب نيست فوراً آن ‌را به جا آورد.
لازم نيست قضاى نمازهاى يوميه به ترتيب خوانده شود، مگر آن كه ترتيب در اداى آن ها لازم باشد ،مثلًا كسى كه يك روز نماز عصر و روز بعد نماز ظهر را نخوانده، لازم نيست اول نماز عصر و بعد از آن نماز ظهر را قضا نمايد.
اگر كسى نداند نمازهايى كه از او قضا شده، كدام يك جلوتر بوده ، لازم نيست آن ها را به طورى بخواند كه ترتيب حاصل شود . مى‌تواند هر كدام را كه خواست، مقدّم بدارد.
كسى كه چند نماز از او قضا شده و تعداد آن ها را نمى‌داند (مثلًا نمى‌داند چهار نماز بوده يا پنج نماز)، چنانچه مقدار كم تر را بخواند، كافى است.
همچنين اگر شمار آن ها را مى‌دانسته و فراموش كرده است، مى‌تواند مقدار كم تر را بخواند. (1)

پي نوشت:
1 . امام خميني ،توضيح المسايل، مساله 1309 و 1312و 1314و 1317.

پرسش 3:
چه کاراي انجام بديم که دوباره دنبال کاري که توبه کرديم نريم؟
پاسخ:
در نامه 51892 پاسخ داده شده است.
پرسش 4:
توبه
شرح : شرايط توبه چي مي باشد؟ اعمال توبه چگونه است؟ از کجا بفهميم که توبه ما مورد قبول خدا گرفته؟
پاسخ:

احساس خجلت و شرمندگي در برابر خداوند نسبت به پيشينه‏هاي سوء خود از بهترين حالات روحي و معنوي و زمينه ساز توبه و جلب رحمت و عنايت پروردگار است. کسي که مرتکب معصيت شده و سپس از کار خود پشيمان شود، لازم است توبه نمايد و از خدا طلب آمرزش کند.
خداوند در قرآن مي فرمايد:
«قل يا عبادي الّذين اسرفوا علي انفسهم لا تقنطوا من رحمة الله أنّ الله يغفر الذنوب جميعاً، إنّه هوالغفور الرّحيم؛ (1)
بگو: اي بندگان من که (با گناه کردن) بر خود ظلم و ستم روا داشتيد، از رحمت خداوند مأيوس و نا اميد نشويد که خدا همه گناهان را مي آمرزد » . در آيه اي ديگر مي فرمايد : « توبوا الي الله جميعاً ؛ (2) هر گناهکاري دعوت به توبه شده‏ است».
توبة از هر گناهي دو رکن اساسي دارد:
1- پشيماني از گناه.
2- عزم بر ترک آن. امام علي(ع) مي فرمايد : "توبه به دل پشيمان شدن و به زبان آمرزش خواستن و به اندام ترک نمودن است".(3) بر اين اساس مي توان گفت :
حقيقت توبه، پشيماني از گناه و قصد و عزم جدي براي ترک آن است.اگر کسي به اين حالت دست يافت ، حقيقت توبه در او محقق شده است. توبه هر گاه حقيقى و واقعى باشد و از اعماق جان برخيزد ، واقعاً از گناهى که مرتکب شده ،احساس خجلت و ندامت کند و خود را در پيشگاه خدا شرمنده ببيند و در صدد کسب رضاى حق تعالى باشد, مقبول درگاه احديت واقع شده و آثار و برکاتش نمايان مى گردد. هر چند گناه بزرگ يا بسيار باشد.
رسول اکرم فرمود :
«هر مرضي،دارويي دارد . داروي گناهان، استغفار و طلب عفو و آمرزش از خدا است». (4)
چه زيبا سروده :
غرق گنه نااميد مشو ز دربار ما که عفو کردن بود در همه دم کار ما
توبه حقيقي نه تنها آثار وضعي و تکليفي گناه را محو مي کند و گناهکار را از گناهان پاک مي نمايد، بلکه گناهکار توبه کننده را محبوب خدا مي سازد: «اِنّ الله يحبّ التوابين؛(5) خداوند توبه کنندگان را دوست مي دارد».
کسي که دوست و محبوب خدا شد، خدا عزيزش مي کند؛ همه گناهان کبيره و صغيره او را مي بخشد، چنان که پيامبر فرمود:«التائب من الذنب کمَن لا ذنب له؛(6) کسي که از گناه توبه کند (خداوند همه گناهان او را مي آمرزد و) همانند کسي مي شود که هيچ گناهي نکرده است».
بنابراين توبه راهکار خاصي جز پشيماني از گناه و قصد و عزم جدي براي ترک آن ندارد. اما در عين حال توبه آداب خاصي دارد که بايد آن را از مستحبات توبه دانست که عبارتند از:
1. غسل توبه؛
2. خواندن دو رکعت نماز؛
3. استغفار (درخواست بخشش)؛ گفتن هفتاد مرتبه« استغفر الله و اتوب اليه »بعد از نماز
4. زمزمه دعاهاي توبه؛
5. به سجده رفتن و قدري گريه کردن ( هر چند به اندازه بسيار کمي باشد)
همچنين مي توانيد ، در روز يکشنبه غسل کنيد . وضو بگيريد و چهار رکعت نماز بخوانيد. در هر رکعت پس از حمد، سوره قل هو الله را سه مرتبه و قل اعوذ برب الناس و قل اعوذ برب الفلق را يک مرتبه بخوانيد، بعد ازنماز هفتاد مرتبه استغفار کنيد و آخرش بگوييد: لا حول و لا قول الاّ بالله العلي العظيم، سپس اين دعا را بخوانيد: يا عَزِيزُ، يا غَفّارُ، اغْفِرلي ذُنُوبِي وَ ذُنُوبَ جَمِيعِ الْمُؤْمِنينَ وَ الْمُؤْمِناتِ فَاًّنَّهُ لا يغْفِرُ الذُّنُوبَ اًّلاّ أنْتَ. پيامبر فرمود: هر کس از امت من اين عمل را به‏ جا آورد، از آسمان ندا مي‏شود که توبه‏ات پذيرفته و همه گناهانت آمرزيده شد. (7)
بنا بر اين اگر از گناهي که انجام داده ايد، پشيمان بوده و قصد تکرار آن را نداشته ايد و نداريد، بعد از توبه ، اميدوار باشيد که آمرزيده شده ايد. زيرا بعد از توبه هيچ حالت انتظاري براي قبول توبه نيست.
درباره توبه مي توانيد کتاب هاى قلب سليم و گناهان کبيره شهيد دستغيب و کتاب اخلاق عملى از آيةالله مهدوى کنى و معراج السعاده از مرحوم ملا احمد نراقى را مطالعه کنيد.
نکته:
اگر کسي حق النّاس را ضايع کرده است، ابتدا بايد آنان راضي شوند، سپس توبه و استغفار به درگاه خدا پذيرفته شود.پايمال کردن حق ديگران گاهي جنبه مالي دارد. گاهي جنبه آبرويي .حق الناس اگر مربوط به مال باشد، به هر ترتيبي باشد ،بايد به صاحبش برگشت داده شود، گرچه از طريق پست و انداختن درخانه.اگر مربوط به غير مال باشد ،مانند غيبت و تهمت ،در صورت امکان لازم است حلاليت طلبيده شود ،ولي اگر حلاليت خواهي مفسده اي داشته باشد، مثلاً باعث کدورت و ناراحتي بيش تر شود ،لازم نيست حلاليت خواهي شود ،بلکه بايد انسان توبه کند و براي صاحب حق دعا و استغفار کند . بهتر است کاري انجام دهد و ثوابش را به او هديه نمايد. يکي از شروط پذيرش توبه اداي حق الناس است .
پي نوشت ها:
1. زمر(39) آية 53.
2. نور (24) آيه 31.
3. محمد محمدي ري‌شهري، ميزان الحكمه، دار الحديث، 1416 ه.ق، ج 2، ص 997، ماده "ذنب"،
4.همان، ص 997.
5. بقره (2) آيه 222.
6. ثقة الاسلام كليني، الكافي، دار الكتب الاسلاميه، طهران، 1365 ه.ش، ج 2، ص 435.
7. إقبال الأعمال، السيد علي بن طاوس الحلي، دار الكتب الإسلامية - طهران، 1367 ه. ش، ص 308.