پرسشگر گرامي، با سلام و سپاس از ارتباطتان با مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی
اين سوره با سورههاى ديگر قرآن از نظر لحن و آهنگ فرق روشنى دارد به خاطر اينكه سورههاى ديگر همه به عنوان سخن خدا است، اما اين سوره از زبان بندگان است، و به تعبير ديگر در اين سوره خداوند طرز مناجات و سخن گفتن با او را به بندگانش آموخته است.
آغاز اين سوره با حمد و ستايش پروردگار شروع مىشود.
و با ابراز ايمان به مبدء و معاد (خداشناسى و ايمان به رستاخيز) ادامه مىيابد، و با تقاضاها و نيازهاى بندگان پايان مىگيرد.
انسان آگاه و بيدار دل، هنگامى كه اين سوره را مىخواند، احساس مىكند كه بر بال و پر فرشتگان قرار گرفته و به آسمان صعود مىكند و در عالم روحانيت و معنويت لحظه به لحظه به خدا نزديكتر مىشود.(1)
از پيامبر اکرم (ص) نقل شده كه فرمود:
"و الذى نفسى بيده ما انزل اللَّه فى التوراة، و لا فى الزبور، و لا فى القرآن مثلها، هى ام الكتاب؛ (2) قسم به كسى كه جان من به دست او است خداوند نه در تورات و نه در انجيل و نه در زبور، و نه حتى در قرآن، مثل اين سوره را نازل نكرده است، و اين ام الكتاب است".
دليل اين سخن با تامل در محتواى اين سوره روشن مىشود، چرا كه اين سوره در حقيقت فهرستى است از مجموع محتواى قرآن، بخشى از آن توحيد و شناخت صفات خدا است، بخشى در زمينه معاد و رستاخيز سخن مىگويد و بخشى از هدايت و ضلالت كه خط فاصل مؤمنان و كافران است سخن مىگويد، و نيز در آن اشارهاى است به حاكميت مطلق پروردگار و مقام ربوبيت و نعمتهاى بىپايانش كه به دو بخش عمومى و خصوصى (بخش رحمانيت و رحيميت) تقسيم مىگردد، و همچنين اشاره به مساله عبادت و بندگى و اختصاص آن به ذات پاك او شده است.
در حقيقت هم بيانگر توحيد ذات است، هم توحيد صفات، هم توحيد افعال، و هم توحيد عبادت. (3)
پس سه آموزه مهمی که در این سوره وجود دارد:
1- توحید به عنوان یکی از اصول دین:
" بِسْمِ اللَّهِ" سر آغازى است براى هر كار، و استمداد از ذات پاك خدا را به هنگام شروع در هر كار به ما مىآموزد.
«الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ» درسى است از باز گشت همه نعمتها و تربيت همه موجودات به اللَّه، و توجه به اين حقيقت كه همه اين مواهب از ذات پاكش سرچشمه مىگيرد.
«الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» اين نكته را بازگو مىكند كه اساس خلقت و تربيت و حاكميت او بر پايه رحمت و رحمانيت است، و محور اصلى نظام تربيتى جهان را همين اصل تشكيل مىدهد.
2-عالم آخرت و اعتقاد به معاد به عنوان دومین اصل از اصول دین:
«مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ»؛ توجهى است به معاد، و سراى پاداش اعمال، و حاكميت خداوند بر آن دادگاه عظيم. (4)
3- نبوت به عنوان دومین اصل از اصول دین:
«اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ» در این که مراد از صراط مستقيم (راه راست) چیست آن را در چند امر معنا نموده اند:
1- «كتاب خدا» قرآن كه از رسول اكرم صلى اللَّه عليه و آله و على عليه السلام و از ابن مسعود نيز اين معنا نقل شده است.
2- «اسلام» از جابر و ابن عباس.
3- دينى كه جز آن پذيرفته نيست. محمّد بن حنفيه ميگويد صراط مستقيم آن دينى است كه خدا غير از آن را از بندگان نمىپذيرد.
4- پيامبر اسلام (ص) و ائمه (عليهم السلام) كه در روايات همين معنى وارد شده است. (5)
پی نوشت :
1. مكارم شيرازى ناصرى، تفسير نمونه، ناشر دار الكتب الإسلامية، تهران،سال 1374 ش، نوبت اول، ج1، ص 2.
2. علامه طبرسی، مجمع البيان فى تفسير القرآن، مترجمان، ناشر انتشارات فراهانى، تهران، سال 1360 ش، نوبت اول، تحقيق رضا ستوده، ج1، ص 25.
3. مكارم شيرازى ناصرى، تفسير نمونه، ناشر دار الكتب الإسلامية، تهران، سال 1374 ش، نوبت اول،ج1، ص4.
4. همان ، ج1، ص6.
5. علامه طبرسی، مجمع البيان فى تفسير القرآن، مترجمان، ناشر انتشارات فراهانى، تهران، سال 1360 ش، نوبت اول، تحقيق رضا ستوده، ج1، ص49.
