حرمهاي معصومين (عليهم السلام)

ساختن ضریح و حرم برای قبور رهبران مذهبی، به عنوان یک رسم و سنتی اجتماعی ، قرن هاست که در جوامع گوناگون به وجود آمده ، منظور کسانی که این کار انجام می‌دهند، یک نوع احترام و تجلیل نسبت به آن شخصیت است . از منظر دین اسلام این گونه اعمال بیانگر تجلیل و تکریم از شخصیت هاست. اگر این افراد در زمره علما و بزرگان دین به خصوص امامان معصوم و فرزندان آنان باشند، این اعمال مصداق تعظیم شعائر الهی است که در قرآن نشانه تقوی و بسیار ارزشمند دانسته شده است.
به علاوه این گونه رفتارها در خصوص فرزندان رسول خدا نوعی اظهار مودت و محبتی است که از فروع دین و مزد رسالت حضرت دانسته شده ، در ساحت ایمان شیعی از جایگاه رفیع و والایی برخوردار است ؛ در نتیجه این گونه تجلیل و تعظیم ها هم ماهیت دینی دارد و هم بسیار ارزشمند است.
اما در خصوص مصداق عملی تعظیم و تجلیل و نوع تزیین و تنقیش بارگاه ها ، هر چند ممکن است در مواردی اشتباهات و زیاده روی هایی وجود داشته باشد و ضرورت ها در این میان فراموش شود ، اما آیینه کاری و طلاکاری به خودی خود نادرست و ناپسند نیست. هر چند کمک به فقرا و نیازمندان از ضرورت های اصلی در هر جامعه اسلامی است ، اما در عین حال تکریم و تجلیل نمادهای دینی هم یکی از مهم ترین ابزار ترویج و تبلیغ تفکرات ناب و عمیق دینی به حساب می آید.
در خصوص طلا کاری ها باید به چند نکته توجه داشت:
1- وقتی بنا بر تکریم و تجلیل یک شخصیت بی بدیل در بین بشریت مانند یک امام است، باید تفاوتی بین او و دیگر شخصیت های مورد احترام انسان ها و یا بارگاه های دیگر سلاطین وجود داشته باشد تا تصور نوعی همسانی برای بینندگان حاصل نشود ؛ این امر در عین کم توجهی اکثر مردم از اهمیت بسزایی برخوردار است .
نمونه این نوع نگرش در بارگاه امامین کاظمین دیده می شود که بر خلاف سنت معماری اسلامی و شرقی، روی یک بارگاه دو گنبد قرار گرفته تا نشان دهد در زیر این بقعه دو امام مدفون هستند. برای شیعه هر امام مظهر یک انسان کامل است. باید این عظمت و شکوه به شکلی متفاوت ابراز گردد و این امر تابع سنت های جاری اجتماعی در ملل شرقی است.
در نتیجه یکی از اولین سوالاتی که برای یک بیننده غیر مسلمان با دیدن بارگاه امام رضا علیه السلام پیش می آید، این است که این همه عظمت و شکوه و هزینه برای یک انسان چه معنایی دارد ؟ این جاست که روشن می شود ما این افراد را در شمار دیگر شخصیت های مورد تکریم و احترام در بین بشر نمی دانیم . نوع تکریم ما منشا عقیدتی و متفاوتی دارد.
2- هرچند در اسلام بر حقیقت و روح تعالیم و معارف دینی تاکید بسیار شده، اما ظواهر و امور ظاهری هم از اهمیت بسیاری برخوردار است . نمی توان تاثیر شگرف امور ظاهری را در جلب توجه و تالیف قلوب به سمت این مکان ها و در نتیجه بهره مندی از معنویت و روحانیت موجود در این مکان ها ، انکار کرد . دستورات استحبابی از قبیل خوش صدا بودن موذن و قاری قرآن یا زیبا و آراسته بودن امام جماعت نشان می دهد که توجه به ظواهر و بهره گیری از قدرت احساسات و تمایلات بصری و حسی بشر برای رهیافت به حقیقت باطنی قابل انکار نیست .
3- نیازمندی انسان گاهی ظاهری و مادی است و گاهی باطنی و روحی؛ هرچند در جامعه ما و همه جوامع دیگر نیازمندان مادی کم نیستند ، اما نیازمندان روحی و معنوی در هر جامعه ای به مراتب بیش تر از نیازمندان مادی اند . این گونه هزینه ها اگر به شکلی انجام شود که موجب جلب قلوب و ایجاد انس توده ها با حرم ها و توجه به آن امام معصوم گردد و در نتیجه نیاز روحی اقشار گوناگون را برطرف نماید ، ارزشمند تر از رفع برخی نیازهای مادی آنان است ؛ هرچند توجه به همه ضرورت ها در کنار هم شدنی و لازم است .
4- بخش اعظم طلاکاری ها و تزیینات که توسط متن جامعه انجام می شود، ناشی از طلا و جواهراتی است که توسط خود مردم از همه اقشار اهدا می‌شود، در نتیجه در این نوع هدایا که به شکل نذر و یا وقف و مانند آن صورت می پذیرد ، متولی امور حق تصرف متفاوت و دل خواسته ندارد . چه بسا مامور به صرف اموال در همان مورد نذر است ، البته اگر خلاف شرع و عقل نباشد .
5- از آن جا که هزینه ها ناشی از اموال دولتی و عمومی یا وجوهات دینی نبوده ، بلکه هدایای مردمی پایه اصلی هزینه ها را تشکیل می دهد ، معمولا این تصور هم برای توده جامعه به وجود نمی آید که چرا این همه هزینه برای زیبایی و تزیین این مکان ها صرف شده است ، بلکه خود مایل به مشارکت در این امور هستند .
برخلاف تصور بسیاری از ما، امامان معصوم زندگی فقیرانه و مشقت باری نداشته اند ، البته ساده زیستی در همه حال پسندیده است و در امامان ما هم وجود داشته، اما به جز برخی حضرات معصومین که در صدر اسلام و در شرایط سخت جامعه می زیسته اند ، چنان که در تاریخ نقل شده، باقی امامان زندگی محترم و با جلالتی داشته اند. آن ها دارای منزل وسیع و غلام و کنیز بوده و فعالیت های گسترده تجاری و کشاورزی و ... داشته اند .
البته در کنار همه این ها این بزرگواران توجه به فقرا و مساکین و تواضع و خاکساری را فراموش نمی کردند، در خصوص امام رضا علیه السلام نقل شده که در خانه خود در وقت غذا سفره بزرگی می انداختند. همه افراد خانه اعم از خادمان و غلامان حتی خادمان اصطبل را بر آن می نشاندند و با دست خود از بهترین غذاها برای آن ها می کشیدند ، آن گاه خود شروع به میل غذا می فرمودند .
این موارد نشان می دهد که در نوع زندگی این بزرگواران هم در عین توجه به فقرا و مساکین ، شان و جایگاه و موقعیت اجتماعی - با توجه به اوضاع عمومی جامعه - مورد توجه قرار می گرفت و از این گونه امور غفلت نمی شد .