سلام در پاسخ به جواب شما در مورد سوال من :
«ابلیس از ملائکه بود یا از جنیان؟
پاسخ:
پرسشگرگرامي با سلام و سپاس از ارتباطتان با اين مركز
ابلیس، به یقین از جنیان است و بر این امر، دلایل گوناگونی می توان اقامه نمود که به برخی از آن ها اشاره می شود:
- در آیهای از قرآن بر جن بودن ابلیس تصریح شده است: «فسجدوا الا ابلیس کان من الجن ففسق عن امر ربّه؛ (1) تمام فرشتگان سجده کردند، جز ابلیس که از جنس جن بود».
- دلیل دیگر بر جن بودن آن است که فرشتگان پاک و معصوماند، ولی ابلیس معصیت کرد و چنان که در آیه ذکرشده آمد، از فرمان خداوند سرپیچی نمود.
- دلیل سوم آن است که ابلیس از آتش آفریده شد؛ چنان که قرآن از او حکایت میکند که گفت: «مرا از آتش آفریدی و آدم را از خاک». (2) اما فرشتگان به بیان روایات از نور آفریده شدهاند. (3) قرآن مجید خلقت جن را از شلعههای آتش میداند. (4)
- دلیل چهارم آن است که ابلیس دارای اولاد و ذریه است. قرآن مجید میفرماید: «ابلیس و فرزندانش را که دشمنان شمایند، دوستان خود میگیرند». (5) فرشتگان فرزند ندارند. خداوند متعال میفرماید: «فرشتگان را که بندگان خدای رحمان اند، مؤنث شمارند! مگر موقع خلقت ایشان حضور داشتند؟» (6) روشن است که فرزند داشتن، فرع برخورداری از مذکر و مؤنث است و وقتی ملائکه دارای جنسیت نباشند، فرزند داشتن آن ها هم منتفی است.
- دلیل پنجم، روایاتی است که از پیامبر اکرم (ص) و امامان - علیهم السلام - رسیده و بر جن بودن ابلیس دلالت دارد. از امام صادق (ع) در مورد ابلیس سؤال شد که آیا از فرشتگان بود؟ حضرت فرمود: «ابلیس از جن بود، ولی همراه فرشتگان بود؛ آن چنان که آنها فکر میکردند از جنس آنان است؛ اما خدا می دانست که از آنها نیست». (7)»
برای این جواب شما من 2 دلیل دارم :
1- حضرت علی در نهج البلاغه وقتی در مورد ابلیس وداستان سجده نکردن و...صحبت می کنند می فرمایند: کان من الملائکه یعنی ابلیس از فرشتگان بود
2- وقتی خداوند در قرآن می فر ماید : فسجدو الا ابلیس ابی و ... اگر فرض را بر این بگیریم که ابلیس از جنیان بود که خداوند نمی فرمود الا ابلیس . مثال : همه خانواده بیایند خانه ما جز حسن آقا یعنی حسن آقا جزو خانواده بوده است هیچ کس نمی آید بگوید مثلا همه خانواده بیایند خانه ما به جز رفتگر کوچه پس معلوم می شود که وقتی خدا الا را آورده است ابلیس نیز جزو خانواده فرشتگان بوده است ! لطفا ما راهنمایی نمایید
نویسنده : حسین الله رسانی 14 ساله از بیرجند
پرسشگر گرامی با سلام و سپاس از ارتباطتان با این مرکز
در ابتدا باید گفت سخن حضرت امیر در این خطبه ناظر به بیان قرآن است که خداوند در هنگام اعلام خلقت آدم و امر به سجده بر او ،خطاب به ملائکه داشته است و آن ها را همه ملک بودند جز ابلیس که گر چه از جن بود، ولی به زمره ملایکه راه یافته و در ردیف آنان بوده است.
بیان حضرت امیر به شرح زیر است:
«ما كان الله سبحانه ليدخل الجنة بشرا بأمر أخرج به منها ملكا إن حكمه في أهل السماء وأهل الأرض لواحد؛ (1) خدا که ملکی را به خاطر تکبر از بهشت اخراج کرد، هرگز بشر مرتکب تکبر را به بهشت راه نخواهد داد، زیرا حکم خدا بر بشر و غیر بشر یکسان است».
باید توجه داشت که در این جا سخن امام ناظر به اصل خلقت شیطان نیست که از جنس ملائکه یا از جنس جن است، بلکه سخن امام ناظر به این است که خدا مقربان را که در ملکوت در محضر او بودند، امتحان کرد. یکی از آنان که ابلیس بود تکبر ورزید . خدا او را که از مقربان و از زمره ملائکه بود، به خاطر تکبر ورزیدن از ملکوت اخراج کرد. وقتی با مقربان به خاطر تکبر ورزیدن این گونه رفتار کرده، دیگر بشر نباید با خدا در این صفت انحصاری منازعه کند.
در قرآن هم در آیات خلقت آدم و سجده بر او، نظر بر این است که مقربان به سجده امر شدند. چون همه مقربان جز یک نفر(ابلیس) فرشته بودند و آن یک نفر هم به جهت عبادت و بندگی فوق العاده ارتقا رتبه گرفته و در زمره ملائکه در آمده بود، همه مخاطبان را "ملائکه" نامیده است:
«وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْليسَ أَبى وَ اسْتَكْبَرَ وَ كانَ مِنَ الْكافِرينَ ؛ (2) وزمانی که برای فرشتگان گفتیم بر آدم سجده کنید همه سجده نمودند مگر ابلیس که امتناع ورزید و تکبر نمود و او از کافران بود».
در این آیه خداوندهمه مخاطبان را از ملائکه شمرده، شیطان هم از این جمع به حساب آوده است، زیرا در صدد بیان ذات و جنس شیطان نیست، بلکه در صدد بیان این است مقربان که غالب و قریب به اتفاق ملائکه بودند و به همین جهت به همه عنوان ملائکه داده، مأمور به سجده شدند.
ولی ماهیت و ذات شیطان و ملک نبودن و جن بودن او را در آیه دیگری بیان نموده و فرمود:
«وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْليسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ؛ (3) و زمانی که به فرشتگان گفتیم که بر آدم سجده کنید پس همه آنان سجده کردند مگر ابلیس که از جنیان بود و فاسق شد و از امر پروردگار خود سر باز زد».
بنا بر این امام علی هم در مقام بیان جنس و ذات شیطان نیست بلکه مانند بیان قرآن، در صدد القای این نکته است که اگر کسی در تکبر و جبروت که ردای اختصاصی خداوند است، با خدا منازعه کند، از بساط قرب رانده می شود. حتی اگر از ملائکه مقرب باشد. نکته دیگر این است اگر خدا از ابلیس با تعبیر ((الا ابلیس)) یاد کرده به اصطلاح ادبی از باب استثنای منقطع است نظیر این مثال: «جاء القوم الا حمار؛ همه قوم آمد ولی الاغ شان نیامد».
پس وجود شیطان در جمع فرشته ها و آن استثنا در کلام خدا در باره شیطان نظیر این مثال است و نه آنچه در پرسش بیان شده. از این رو استاد جوادی آملی بر این نکته تصریح داشت که اگر در کلام امیر مومنان از ابلیس تعبیر به ملک شده از باب تغلیب است و الا مرجع در این مسله قرآن است که به صراحت او را جن دانسته است بخصوص این که در روایات تنها در همین کلام حضرت از ابلیس به ملک یاد شده است. (4)
پی نوشت ها:
1. نهج البلاغه، نشر موسسه امیر المومنین، قم، 1380 ش، خطبه 190.
2. بقره (2) آیه 34.
3. کهف (18) آیه 50.
4. جوادی آملی تفسیر تسنیم، نشر مرکز اسراء، قم 1380 ش، ج3 ، ص319 .
