پرسشگر گرامی با سلام و سپاس از ارتباطتان با این مرکز
در سجده دو چیز وجود دارد که گاهی با هم اشتباه گرفته می شود، یکی چیزی که انسان به خاطر او و به او سجده می کند که از آن به «مسجود» تعبیر می کنیم. دیگری محلی که انسان پیشانی خود را بر آن می نهد که سجدگاه یا «مسجَد» خوانده می شود.
غالبا دیده می شود که افراد تفاوت مسجود و مسجَد را مد نظر قرار نداده و می پرسند فرق سجده بر بت یا بر مهر چیست و یا اگر به خدا سجده می کنیم ،چرا باید بر خاک یا چند چیز خاک سجده کنیم ؟
سجده به خداوند و خضوع و کرنش در برابر او حقیقتی است که بر اساس عقل و شریعت ما بدان مبادرت می ورزیم اما این امر بدان معنا نیست که شکل و کیفیت این عمل ضابطه و قاعده خاصی نداشته باشد.
سجده کردن به شکل عادی در برابر خداوند هیچ قاعده و ضابطه ای نمی خواهد. انسان هرگاه که بخواهد می تواند به هر شکل و صورتی بر خداوند سجده کند. تحقق عرفی این امر هم به قراردادن پیشانی بر زمین است، در نتیجه در سجده شکر نیازی به رعایت قبله و وجود مهر و سایر شروط شناخته شده سجده نیست . هر گاه در هر حال انسان پیشانی خود را بر زمین بگذارد، گفته می شود که سجده کرده است .
اما در بین دستورات دینی برخی اعمال به عنوان عبادات و تکالیف دینی شناخته می شوند که باید بر اساس ضوابط و قواعد خاص خود انجام شوند. نمی توان در مورد انجام آنان رعایت این شرایط و قواعد را نادیده گرفت؛ در بین این اعمال عبادی نماز یکی از مهم ترین و دقیق ترین اعمال به حساب می آید که درون خود اجزا و اعمال خاصی را دارد .سجده یکی از این اعمال و اجزای شناخته شده و اصلی در نماز است .سجده در نماز همانند همه اجزای دیگر نماز دارای ضوابط و شرایط خاصی است که یکی از شرایط قرار دادن پیشانی روی زمین و آنچه از زمین محسوب می شود است .
در نتیجه پرسش از این که وقتی به خدا سجده می کنیم، دیگر چه معنا دارد روی خاک سجده کنیم، مانند آن است که وقتی به خدا سجده می کنیم ،چه ضرورتی دارد رو به قبله باشیم و یا کف دست ها و زانوها و نوک انگشتان پا روی زمین باشد و... .
در نتیجه در سجده به معنای عام هیچ یک از این شروط لازم نیست. اما در سجده خاص در نماز تسلیم و خاضع بودن در برابر خداوند - که حقیقت سجده همین است - لازم است که این عمل را با توجه به همه دستورات و فرامین الهی انجام دهیم که یکی از این دستورات نهادن سر روی خاک و هر آنچه در روایات به عنوان سجدگاه خوانده شده است می باشد.
امام صادق (ع) فرمود: « سجده نکن مگر بر زمین یا بر آنچه از زمین می روید مگر پنبه و کتان». (1)
زراره از امام باقر (ع) سؤال کرد که آیا می توان بر قیر سجده کرد؟ حضرت فرمود: نه. بر لباس و پشم و میوه های خوردنی و معدنی ها و بر اجزای حیوان و بر پر پرندگان نیز سجده کردن جائز نیست. (2)
علی بن جعفر از برادرش حضرت موسی بن جعفر سؤال کرد: آیا انسان می تواند از فرش حریر و سجاده حریر، همین طور از فرش دیباج و سجاده دیباج استفاده کند؟ روی آن ها بخوابد، تکیه دهد، بایستد، نماز بخواند؟ امام فرمود: خوابیدن، نشستن و سایر استفاده ها از آن ها اشکالی ندارد، اما نمیتواند روی آن ها سجده کند. (3)
پی نوشت ها:
1. شیخ طوسی، الخلاف، مسئلة 112 و 113، دارالاحیا التراث العربی ،بی تا.
2. همان.
3. محمد جواد مغنیه، فقه تطبیقی، ص 94،بوستان کتاب، قم، 1387ش.
