بی بی شهربانو

با سلام و تشکر به خاطر ارتباط تان با این مرکز
با رجوع به منابع مختلف درمى‏یابیم (1)که از میان امامان شیعى بیش ترین اختلاف درباره نام مادر امام سجاد(ع) وجود دارد(2) تا جایى‏که برخى از محققان با استفاده از منابع مختلف چهارده نام(3)و برخى دیگر تا شانزده‏(4) نام براى مادر حضرت ذکر کرده‏اند(5). مجموع این نام‏ها چنین است:1. شهربانو، 2. شهربانویه، 3. شاه زنان، 4. جهان شاه، 5. شه زنان، 6. شهرناز، 7. جهان بانویه، 8. خوله، 9. برّه، 10. سلافه، 11. غزاله، 12. سلامه، 13. حرار، 14. مریم، 15. فاطمه، 16. شهربان.
با آن که در منابع تاریخى اهل سنّت روى نام‏هایى چون سلافه، سلامه، غزاله بیش تر تأکید شده(6)اما در منابع شیعى و به خصوص منابع روایى آنان، نام شهربانو بیش تر مشهور شده است. (6)
بنا به نوشته برخى از محققان(7): اولین بار این نام در کتاب «بصائر الدرجات» محمد بن حسن بن فروخ صفار قمى (م290ه. ق) دیده شده است. (8) بعدها محمد بن یعقوب کلینى، محدّث معروف شیعى (م 329 ه. ق) روایت همین کتاب را در کتاب کافى آورد. (9). بقیه منابع یا از این دو منبع بهره گرفته و یا آن که روایاتى ضعیف و بدون سند معتبر را در نوشته‏هاى خود آورده‏اند. (10)
در این روایت آمده است:
چون دختر یزدگرد را نزد عمر آوردند، دوشیزگان مدینه براى تماشاى او می آمدند. بعد از گفتگویی که بین دختر یزدگرد و عمر پیش آمد، امام علی(ع) به عمر فرمود: به او اختیار ده که خودش مردى از مسلمانان را انتخاب کند و در سهم غنیمتش حساب کن. عمر به او اختیار داد. دختر آمد و دست خود را روى سر حسین(ع) گذاشت. على(ع) به او فرمود: نام تو چیست؟ گفت: جهان شاه. حضرت فرمود: بلکه شهربانویه باشد. سپس به حسین فرمود: اى اباعبدالله! از این دختر بهترین شخص روى زمین براى تو متولد مى‏شود. على بن حسین(ع) از او متولد گشت. حضرت را ابن الخیرتین (پسر دو برگزیده) مى‏گفتند؛ زیرا برگزیده خدا از عرب «هاشم» بود و از عجم «فارسى». (11)
این روایت از جهت سند و متن محل بحث واقع شده است. از جهت سند در آن افرادى مانند ابراهیم بن اسحاق احمر(12) و عمرو بن شمر وجود دارند که به غلوّ متهم شده اند. علمای شیعه آن دو را مورد تأیید قرار نداده‏اند. (13) از جهت متن نیز اشکالاتی دارد، از جمله: اسارت دخترى از یزدگرد در زمان عمر و به ازدواج امام حسین درآمدن محل تردید است. در هیچ‏ یک از منابع معتبر شیعى به جز این روایت، لقبى با عنوان «ابن الخیرتین» براى امام سجاد نقل نشده است.
از مهم‏ترین اسناد تاریخی که می‏توان درباره مادر امام سجاد(ع) به آن استناد کرد، نامه‏های منصور به محمد بن
عبدالله معروف به «نفس زکیه» است که رهبری مخالفان طالبی (اولاد ابوطالب) را در مدینه بر عهده داشت و همیشه میان او و منصور نزاع و درگیری بود.
در یکی از این نامه‏ها که منصور قصد ردّ ادعاهای محمد مبنی بر افتخار به نَسَب خود را داده چنین می‏نگارد: «ما وُلِدَ فیکم بعد وفاة رسول الله(ص) افضل من علی بن الحسین و هو لاُُمّ ولد».(14) یعنی، بعد از رحلت پیامبر خدا(ص) در میان شما شخصیتی برتر از علی بن حسین «امام سجاد(ع)» ظهور نکرده، در حالی‏که او فرزند ام ولد (کنیز دارای فرزند) بود.
جالب آن است که هیچ اعتراضی ـ نه از سوی محمد و نه از سوی دیگران ـ به این فقره شنیده نمی‏شود که علی بن حسین(ع) فرزند کنیز نبود؛ بلکه فرزند شاهزاده‏ای ایرانی بود! در حالی‏که اگر این داستان واقعیت داشت، حتماً محمد بن عبدالله برای پاسخ دادن، به آن استناد می‏کرد.
شهید مطهری نیز ازدواج شهربانو دختر یزدگرد سوم را با امام حسین مشکوک دانسته و می‌نویسد:
مورخان عصر حاضر عموماً در این قضیه تشکیک می‌کنند و آن را بی اساس می‌دانند... وسعید نفیسی در تاریخ احتماعی ایران، آن را افسانه می‌داند.(15)
مجموعه این قرینه‏ها ما را به این نتیجه می‏رساند که دست جعل در ساختن مادری ایرانی با این اوصاف برای امام سجاد(ع) دخالت داشته و عمداً دیدگاه‏های دیگر درباره مادر آن حضرت(ع) ـ بویژه دیدگاه‏هایی که او را از کنیزکان بلاد دیگر همانند سند می‏داند ـ نادیده گرفته است. در حالی‏که تا قبل از اواخر قرن سوم بیشتر ناقلان، او را از کنیزان سِند یا کابل می‏دانستند.(16)
از مطالب قبل. هم‌چنین از سوی محققان معاصر با دلایل قطعی ثابت شده است که بقعه بی‏بی شهربانو - که در کوهستان شرق ری معروف به کوه بی‏بی شهربانو پدیدار است - هیچ ربطی با مادر امام(ع) ندارد و بنایی است که در قرون بعدی ساخته شده است. چنان‏که تاریخ ساخت صندوق منبت کاری آن سال 888 ق را نشان می‏دهد و درب منبت کاری آن کار عهد صفوی است و الحاقاتی از هنر دوره قاجاریه دارد.(17)
عدم ذکر چنین بقعه‏ای در آثار شیخ صدوق - که خود سالیان دراز در ری می‏زیسته و به آن آشنایی کامل داشته - مؤید دیگری بر عدم وجود این بقعه در قرن چهارم و در زمان شیخ صدوق (متوفی 381 ق) است.
دیگر نویسندگانی هم که به ذکر احوال عبدالعظیم حسنی و شخصیت‏های بزرگ مدفون در ری پرداخته‏اند، نامی از چنین بقعه‏ای نبرده‏اند.
این احتمال وجود دارد که در قرون بعدی زنی پارسا با نام شهربانو در این مکان دفن شده و با گذشت سالیان، مردمان آن سامان او را با مادر امام سجاد(ع) - که در آن زمان مشهور به شهربانو بوده - اشتباه گرفته‏اند و یا برخی این اشتباه را در زبان مردم انداخته و با انگیزه‏هایی به تقویت آن پرداخته‏اند.(18)
بنابراین دراصل وجود چنین همسری برای امام حسین (ع) تردید جدی وجود دارد . واگر ان حضرت چنین همسری داشته ، در کربلا نبوده ، وشاید اصلا در ان زمان از دنیا رفته باشد .
برای آگاهی بیش تر به کتاب زندگانی علی بن الحسین (ع) از دکتر جعفر شهیدی مراجعه کنید
پی نوشت ها:
1. ملاآقا دربندى، اکسیر العبادات فى اسرار الشهادات، ج 3، ص 110. بي تا بي جا ؛مهدی پیشوائی ، سیره پیشوایان ،قم ،موسسه امام صادق (ع) ،1379 ،چاپ یازدهم ،ص234 .
2. سید جعفر شهیدی، زندگانی علی بن الحسین(ع)، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی،1374 ش، چاپ ششم.، ص11.
3. همان ص 10 و 11.
4. مقاله «حول السیدة شهربانو» نوشته شیخ محمد هادى یوسفى، مندرج در مجله رسالة الحسین(ع)، سال اوّل، شماره دوّم، ربیع‏الاول 1412.
5. علامة المجلسي ، بحار الأنوار، بيروت - لبنان،، ناشر : دار إحياء التراث العربي سال چاپ : 1403 - 1983 م ر، ج 46، ص 8-13.
6. افتخارزاده، محمودرضا، شعوبیه ناسیونالیسم ایرانی، ص‏305 .
7. ‏زندگانى على بن الحسین(ع)، ص 12.
8. بحارالانوار، ج 46، ص 9، ح 20.
9.. الشيخ الكليني ، الكافي، تحقيق، تصحيح و تعليق : علي أكبر الغفاري ، ناشر : دار الكتب الإسلامية، طهران ، ج 1، ص 466 ،
10. براى آگاهى از سیر تاریخى شهربانو در منابع ر. ک: شعوبیه ناسیونالیسم ایرانى، ص 289-337.
11. اصول کافى، ج 1، ص 467 .
12. آیت الله خویى، معجم رجال الحدیث، ج 1، ص 202 و ج 13، ص 106.
13. همان.
14 ابن اثير. الکامل في التاريخ، بيروت، دار صادر . ج 2، ص 570
15 شهید مطهری. خدمات متقابل اسلام و ایران، ، قم ، انتشارات جامعه مدرسین ،1362 ه ش ، ص108-109 ،
16. حول السیده شهر بانو، ص 28.
17 شعوبیه، ص 326.
18 ر.ک : ری باستان (نوشته کریمیان) و دانشنامه ایران و اسلام، ذیل کلمه شهربانو.