پاداش و جزای اعمال چگونه محاسبه می شود؟

پرسشگرگرامي با سلام و سپاس از ارتباطتان با اين مركز
در ابتدا باید اشاره شود که قرآن کریم این مطلب را بسیار روشن بیان کرده است؛ مثلاً فرمود:
«وَنَضَعُ الْمَوَازِینَ الْقِسْطَ لِیَوْمِ الْقِیَامَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئًا وَإِن کَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِّنْ خَرْدَلٍ أَتَیْنَا بِهَا وَکَفَى بِنَا حَاسِبِینَ؛ (1)
ترازوهاى داد را در روز رستاخیز مى‏نهیم. پس هیچ کس در چیزى ستم نمى‏بیند. اگر عمل هموزن دانه خردلى باشد، آن را مى‏آوریم و کافى است که ما حسابرس باشیم».
از قراین برمی‌آید که منظور از میزان، وسیله سنجش به معنای عام آن است؛ زیرا می‌دانیم که هر چیزی وسیله سنجش مناسب خود را دارد. وسیله سنجش حرارت را میزان الحراره یا دماسنجش می‌گویند و وسیله سنجش هوا را میزان‌الهوا یا هواسنج. بنابراین، منظور از میزان‌های سنجش اعمال، کسانی هستند که اعمال نیکان و بدان را با اعمال آن ها می‌سنجند؛ چنان در روایتی آمده: «إنّ أمیرالمؤمنین و الأئمة من ذرّیّته هم الموازین؛ (2) امیر مؤمنان و امامان از فرزندان او، میزان‌های عدل قیامت‌اند». در برخی روایات آمده که انبیا و اوصیا (ع) میزان سنجش اعمال مردم‌اند. (3) چه این که فرمود:
«فَمَن ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ، وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِینُهُ فَأُوْلَئِکَ الَّذِینَ خَسِرُواْ أَنفُسَهُم بِمَا کَانُواْ بِآیَاتِنَا یِظْلِمُونَ؛ (4) پس هر کس میزان‌هاى عمل او گران باشد، آنان خود رستگاران اند و هر کس میزان‌هاى عمل او سبک باشد، پس آنان اند که به خود زیان زده‏اند؛ چرا که به آیات ما ستم کرده‏اند».
باتوجه به این نکته، در سنجش عمل باید گفت: در نگاه علمای شیعه، معیار در این مسئله این آیه مبارکه است:
«فمن یعمل مثقال ذره خیرا یره، و من یعمل مثقال ذره شرا یره؛ (5) پس هر کس به قدر ذره ای کار نیک کرده، آن را خواهد دید و هر کس به قدر ذره ای کار زشتی مرتکب شده، به کیفرش خواهد رسید».
برخی مذاهب نظیر معتزله، قائل به احباط و تکفیرند؛ یعنی آن ها گمان می کنند که اگر در پی عمل نیک، عمل بد بیاید، عمل نیک از اثر می‌افتد و حبط و باطل می شود. اگر بعد از عمل بد، عمل نیک انجام شود، اثر عمل بد پوشیده می‌شود. در نتیجه، هر عمل که آخر از انسان صادر می‌شود، معیار سنجش قرار می‌گیرد. اگر خوب بود، به بهشت می رود؛ وگرنه به دوزخ می‌رود.
برخی معتقدند که عمل نیک و بد با هم محاسبه می‌شود. نسبت به آنچه از عمل نیک یا بد باقی می ماند، پاداش و یا کیفر داده می‌شود؛ یعنی اگر عمل نیک بیش تر از عمل بد بود، برای آن زیاده، پاداش داد می شو د. اگر عمل بد بیش تر بود، بر آن زیادت، کیفر داده می شود. ولی علمای شیعه معتقدند که این باور، احباط است و موجب ظلم می شود؛ زیرا اگر کسی عمل نیک و بد انجام دهد و عمل بدش بیش تر از اعمال نیک او باشد، تنها کیفر داده شود. اگر کسی عمل نیک او بیش تر باشد و تنها پاداش بگیرد، نزد عقلاً پذیرفته نیست. قرآن کریم نیز بر اساس آیات یاد شده آن را نمی پذیرد و تصریح می‌کند که هر کدام از اعمال، نتیجه خاص خود را دارد. (6)
بنابراین، کسانی که اعمال نیک و بد آن ها یکسان است، برای اعمال بد کیفر داده شده و بعد از چشیدن کیفر، وارد بهشت خواهند شد؛ البته اگر توبه نکرده باشند.

پی ‌نوشت ‌ها:
1. انبیاء (21)، آیه 47.
2. مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج 7، ص 252، نشر دار الاحیا التراث العربی، بیروت، 1403 ق.
3. بحرانی، البرهان، ج 3، ص 61، نشر دار الاحیا التراث العربی، بیروت، بی تا.
4. اعراف (7)، آیه 8 و 9.
5. زلزال (91)، آیه 8.
6. علامه حلی، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، ص 413، نشر جامعه مدرسین، قم، بی‌تا.