عدل

پرسشگر گرامی با سلام و سپاس از ارتباط تان با این مرکز
براي عدلي كه از اصول دين بوده و يكي از صفات الهي مي باشد ، چند كاربرد و معنا وجود دارد:
1. عدل تکوینى: خداوند هر موجودى را به اندازه ظرفیت وجودى و به قدر قابلیت شان ازنعمت وجود بهرمند ساخته و به کمالش هدایت می کند؛ "قالَ رَبُّنَا الَّذي أَعْطى‏ كُلَّ شَيْ‏ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى‏؛ (1) گفت: پروردگار ما همان است كه خلقت هر چيزى را به آن داد و سپس هدايتش كرد".
2. عدل تشریعى: خداوند از یک سو در وضع تکالیف و قوانینى که سعادت انسان در گرو آن است، فروگذارى نمى کند. از سوى دیگر، هیچ انسانى را به عملى که بیش از طاقت و استطاعت او است، مکلف نمى سازد؛ "لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها؛ (2) خدا هيچ كس را تكليف نكند، مگر به قدر توانايى او".
3. عدل جزایى: خداوند در مقام پاداش و کیفر بندگان خود جزاى هر انسانى را متناسب با اعمالش مقرر مى کند؛ "شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَ الْمَلائِكَةُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْعَزيزُ الْحَكيمُ؛ (3)
خدا خود شاهد است بر اين كه معبودى جز او نيست. ملائكه و صاحبان علم نيز شهادت مى‏دهند به يگانگى او و اين كه او همواره به عدل قيام دارد، معبودى جز او كه عزيز و حكيم است، وجود ندارد".
در پايان، ذكر اين نكته ضروري است كه اصول دین به عقیده ما شیعیان پنج چیز است: توحید، نبوت، معاد، عدل و امامت. البته در نگاهی دقیق تر، سه اصل اول به عنوان اصل دین و دو اصل دیگر اصول مذهب نامیده می شوند.
اما در تبیین این که چرا عدل از اصول دین محسوب می شود، گفتنی است که در حقيقت ما آیه یا روایتی نداریم که در آن اصول دین یا فروع دین ذکر شده باشد. علمای دین از مجموعه آیات و روایات به این نتیجه رسیده اند که سه اصل توحید و نبوت و معاد که زیر بنای همه ادیان آسمانی هستند ، اصول و پایه های دین اسلام شمرده می شوند. (4) به همین دلیل، آن ها را به طور خاص و جداگانه مطرح نموده، تقلید در اعتقاد به آن ها را جایز ندانسته اند. این موارد را به عنوان شاخصه تعیین کننده مبانی فکری دین اسلام مطرح کرده اند.
اما با توجه به فرقه ها و گرایش گوناگونی که در دین اسلام به وجود آمد، لازم بود که نگاه عمیق و دقیق اسلام که در قالب سنت رسول خدا و اهل بیت - علیهم السلام - برای ما تبیین شده، به عنوان اصول شاخص و متمایز اسلام معرفی شود. در نتیجه، دو اصل امامت و عدل هم به این اصول ضمیمه شد تا حدود تفکر دقیق اسلامی و شیعی را به خوبی روشن سازد .
پس در حقیقت دو اصل امامت و عدل، بیانگر گرایش خاص شیعی در بین فرقه های اسلامی است که چون معتقد است حقیقت تفکر ناب اسلامی تنها در قالب همین تفکر معقول و قابل توجیه است، به جهت ریشه ای و اساسی بودن این دو اصل در تفکر شیعی آن ها را در ضمن اصول دین مطرح نموده است. عدل زیر مجموعه بحث توحید و در زمره صفات الهی است . امامت هم در زیر مجموعه اصل نبوت قرار می گیرد و به نوعی ادامه آن محسوب می شود.
عدل زیر مجموعه توحید قرار می گیرد. اما به دلیل تبیین درستی که از نگاه و تفکر خاص شیعی و جدایی این تفکر از سایر تفکرات توحیدی مانند تفکر جبری دارد،عدل به عنوان یک اصل مبنایی در زمره اصول دین و مذهب ذکر می شود؛ به عبارت ديگر، اصل عدل در برابر گروه اشاعره، از اهل سنت است که به عدل اعتقاد ندارند.(5)

پى ‏نوشت‏ ها:
1. طه (20)، آيه 50.
2. بقره (2)، آيه 286.
3. آل عمران (3)، آيه 18.
4. محمد تقی مصباح یزدی، آموزش عقاید، ج 1 و 2، ص 13 - 14، شركت چاپ و نشر بين الملل، تهران، 1381.
5. مرتضی مطهری، آشنایی با علوم اسلامی (کلام، عرفان) ص 60. انتشارات صدرا ، تهران، بي تا.