جهان شمولی احکام اسلام

پرسشگر گرامی با سلام و سپاس از ارتباط تان با این مرکز
در ابتدا باید گفت: اگر معنای جهانی بودن و جهان شمول بودن اسلام روشن گردد، پاسخ به آسانی به دست خواهد آمد. از این رو، باید گفت: اسلام دین و قانون اسمانی برای انسان ها است. پس هر چه مورد نیاز انسان ها در هر مکان و در هر زمان باشد، در آموزه های اسلامی به گونه ای مطرح شده است و هیچ گاه کسی در امور مربوطه به حوزه دین، بدون پاسخ نمی ماند و اسلام در همه ساحات و نیاز های بشری در هر کجا باشد، حرف برای گفتن دارد. با توجه به این نکته، در تبیین کامل و جهانی بودن اسلام باید گفت:
یکی از ویژگی‏های بسیار مهم اسلام که در واقع نشانه جهانی و کامل بودن آن است، همسویی اسلام با شرایط زمان است؛ یعنی قوانین اسلام علاوه بر جامعیت، به گونه‏ای تشریع شده که پاسخگوی نیازهای انسان‏ها در همه زمان‏ها و همه مکان ها است. از این رو، اسلام بعد از گذشت چندین قرن، بالنده و پویا ظاهر شده و در مقام پاسخ گویی نیازهای مردم، اظهار عجز نکرده است.
امام صادق (ع) درباره قرآن فرمود: «خداوند قرآن را برای زمان و مردم خاصی قرار نداده است. قرآن برای همه زمان‏ها و برای همه انسان‏ها تا روز قیامت تازگی دارد». (1)
از این رو، گفته شده : «احکام و قوانین اسلام به پرسش‏های معاصر پاسخ داده است... ». (2) پس اسلام علاوه بر جامعیت و همسویی با شرایط زمان، جهان شمول است و جهان شمولی آن بدان معنا است که اسلام اختصاص به مردم و سرزمین خاصی ندارد؛ بلکه دین همگانی است. بر خلاف ادیان دیگر که هر کدام به امت و قومی اختصاص داشته‏اند.
بنابراین، در قرآن خطاب به پیامبر اسلام (ص) آمده است: «و ما أرسلناک إلا رحمة للعالمین». (3) از برخی آیات (4) و روایات دیگر استفاده می‌شود که در زمان حکومت جهانی امام زمان (ع) دین اسلام همه جهان را فرا گرفته و همگانی می‌شود. نکته مهم تر در بحث جهان شمول بودن این است که حقیقت و ماهیت اسلام، متشکل از اصول دین و فروع دین است. اصول دین که عبارت باشد از: توحید، نبوت، معاد، عدل و امامت، قابل تغییر و تبدل نیست و برای همه زمان ها و مکان ها و در همه جا حتی در فضا و آسمان ها کاربرد دارد و فروع دین که عبارت باشد از: نماز، روزه و... قابل تغییر و جا به جایی است؛ مثلاً کسی که نمی تواند بایستد و نماز بخواند، وظیفه اش این است که نشسته بخواند و اگر نمی تواند نشسته بخواند، خوابیده بخواند و یا کسی که بیمار است و روزه برایش ضرر دارد، روزه بر او واجب نیست. بنابراین، وقتی که می گوییم اسلام جهان شمول است، نباید فقط ذهن ما به نماز و فروع دین منعطف و منحصر شود. با توجه به این نکته، باید گفت آنچه در باب اوقات نماز و روزه در قرآن و روایات در هنگام طلوع و غروب خورشید آمده، مربوط به روند عمومی و طبیعی و محل زندگی اکثریت بشر است؛ ولی باید توجه داشت که اسلام حتی برای موارد مطرح شده در پرسش نیز پاسخ برای تکلیف شرعی بشر دارد؛ مثلاً در مورد نماز و روزه در قطبین گرچه آیه ای در قرآن نیامده، ولی فقها و متخصصان دینی از روایاتی که در مورد نماز و روزه داریم، حکم نماز و روزه در قطبین را استفاده کرده اند و آن این که: کسانى که در قطب شمال و جنوب­اند که چند ماه شب و چند ماه روز است، باید با یکى از مناطقى که شب و روز آن جا معتدل است، اوقات صبح و ظهر و مغرب را تطبیق دهند و بر اساس آن، نمازهاى روزانه خود را بخوانند و روزه ها را بگیرند؛ مثلاً از طریق رادیو و ­ساعت با ساعت ایران یا عربستان یا عراق تنظیم کنند و بر اساس آن، نماز و روزه را انجام دهند. (5) در خارج از زمین هم مثل زمین نماز خوانده می شود؛ یعنی اگر آن جا طلوع و غروبی مانند زمین داشته باشد، موقع اذان ظهر، نماز ظهر و عصر و موقع اذان مغرب، نماز مغرب و عشا و موقع اذان صبح، نماز صبح خوانده می شود و اگر طلوع و غروبی نداشته باشد، طبق نظر برخی از مراجع، فضانورد باید نماز را به افق شهر خود بخواند و یا این که در هر 24 ساعت، پنج نماز را به جا آورد و قبله را باید کره زمین قرار بدهد. در صورتی که مراعات قبله ممکن نباشد، رعایت این شرط لازم نیست. (6)
بنابراین، اسلام دینی کامل و برای همه زمان ها و مکان ها است و برای تکالیف بشر پاسخگو است.

پی ‌نوشت ‏ها:
1. صدوق، عیون اخبار الرّضا، نشر دار العلم، 1377 ش، ج 2، ص 130.
2. مارسل بوازار، اسلام در جهان امروز، نشر علمی فرهنگی، تهران، 1375 ش، ص 259.
3. مرتضی مطهری، مجموعه آثار، نشر صدرا، 1378 ش، ج 2، ص 242.
4. انبیا (21)، آیه 107؛ اعراف (7)، آیه 158؛ توبه (9)، آیه 28.
5. آیت الله مکارم، استفتائات، نشر مدرسه امام علی، 1387ش، ج 1، ص 85، س 277.
6. سایت آیت الله سیستانی (sistani.org)، بخش استفتائات، واژه نماز مسافر؛ آیت الله مکارم ، استفتائات جدید، ج 2، س 140و139؛ آیت الله صافی، توضیح المسائل، م 737، 743 و 749.