مساله اجماع جسم و روح در انسان و تفسیر آیه نفخ روح و احادیث خلق نفس قبل از جسم فقط با حرکت جوهری ملاصدرا حل می شود: انسان مادی با تولد تروح پیدا می کند یعنی روح با جسم آمیخته نمی شود بلکه جسم بعد از تولد کم کم روحانی می شود.
سوال:طبق حرکت جوهری اگر مجردات مسبوق به ماده اند پس چرا خداوند یا جبرئیل مجردند و جسم ندارند؟
تنها ملاصدرا روح را در حدوث مادی و در بقا مجرد می داند ، یعنی بر آن است که روح آدمی از عصاره و تلطیف بدن انسان خلق می گردد . در آغاز پیدایش و مبدأ خلقت آن جسمانی است، ولی بر اثر حرکت جوهری به تدریج رو به سوی تجرد می رود . تا تجرد تام عقلی نایل می گردد.
از باب تمثیل و تشبیه صدرا معتقد است که روح آدمی نظیر نور چراغ است. همان طور که روغن و نفت از طریق فتیله عبور می کند ، وقتی نزدیک شعله چراغ رسید، تبدیل به گاز می شود، آن گاه تبدیل به شعله و بعد تبدیل به نور می گردد. روح انسان نیز چنین مسیری را طی می کند تا این که از مرتبه ماده به تجرد می رسد و روح مجرد می شود.
صدرا معتقد است که این تحلیل عقلی را آموزههای قرآن در باب روح نیز تأیید می کند، زیرا قرآن کریم وقتی در باب خلقت انسان سخن می گوید و مراتب آفرینش انسان را توضیح می دهد که از نطفه بعد مضغه، بعد علقه می شود، می فرماید:
«ثمّ أنشأناه خلقاً آخر فتبارک الله أحسن الخالقین؛(1) سپس او را آفرینش و خلقت دیگری دادم . بزرگ است خدایی که برترین آفریدگار است».
صدرا پیدایش روح انسان را بعد از بدن و از طریق حرکت جوهری تبیین کرده حتى یکی از دلایل و شواهد فلسفی حرکت جوهری را نحوه تجرد روح تلقی نموده است.(2) قبل از او همه فلاسفه معتقد بودند که روح آدمی به عنوان موجودی مجرد قبل از بدن خلق شده و در کالبدش دمیده
می شود(3)، بنابر این تنها در نگاه حکمت صدرایی روح آدمی مسبوق به مادیت و جسمانیت است و نه همه فلاسفه .
کسی نگفته است که همه موجودات مجرد مسبوق به ماده اند حتی ملاصدرا مسبوقیت را در باره روح آدمی مطرح نموده و نه سایر مجردات چون حتی در نگاه صدرا فرشتگان ذاتا و فعلا مجرد اند و از هر گونه شایبه مادیت منزه هستند. (4) بنابر این فرشته مقرب مانند جبرئیل دارای تجرد کامل بوده و از سابقه مادیت منزه است . اما در باره خدا باید گفت از این گونه بحث ها منزه است ، چون در تقسیم وجود و موجود به مادی و مجرد ، مقسم وجود امکانی است و نه مطلق وجود و موجود تا شامل وجود خدا بشود. وجود خدا تخصصا از این تقسیم و این گونه امور خارج است چون فوق تجرد است، چه رسد به امور مادی. (5)
پینوشتها:
1. مؤمنون (23) آیه 14.
2. بوعلی ، النفس از کتاب شفا ، المکتب الاعلام الاسلامی، قم 1375 ش،ص29 ،
3 ملا صدرا، اسفار، دارالاحیاء لتراث العربیه ،بیروت، 1403 ق. ج 8 ،ص136 ،
4.همان، ج7 ،ص255
5. الهی قمشه ای، حکمت الهی، نشر اسلامی، تهران، 1363 ش، ج1 ،ص245
