قران كريم مي فرمايد: در ميان مردم كساني هستند كه جان خودرادر راه خوشنودي خداوند عرضه مي دارند مراد چه كسي است؟
آیه مورد نظر به شرح زیر است:
«وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْري نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ»؛ (1) بعضى از مردم جان خود را برای خشنودى خدا مىفروشند و خداوند نسبت به بندگان مهربان است».
در مورد شأن نزول این آیه چندین نظر وجود دارد.
بسیاری از مفسران عامه گفته اند این آیه در شأن هر کسی است که در جهاد یا اقدام برای رضای خدا شرکت کند و جان خود را در این راه عرضه کند. (2)
البته ما هم قبوال داریم که آیه های قرآن اگر هم شأن نزول داشته باشد، شأن نزول، آیه را خاص نمی کند. پس این که این مفسران آیه را در مورد هر کسی بدانند که در راه خدا جانفشانی می کند، منکر شأن نزول داشتن نیست.
گروه دیگری این آیه را در شأن صهیب رومی و بعض دیگر دانسته اند که با دادن مال، جان خود را از قریش خریدند و به مدینه هجرت کردند. (3)
این نظر هم حداقل از آن جهت درست نیست که در آن "شراء" به معنای خریدن است؛ یعنی کسی که جان خود را به قیمت اموالش می خرد؛ در حالی که ظهور آیه این است که منظور از "شراء" در این جا فروختن است؛ یعنی جان خود را به قیمت رضای خدا می فروشد و جان را می دهد تا رضای خدا را به دست آورد.
همه عالمان شیعه و بسیاری از عالمان اهل سنت، شأن نزول آیه را جانفشانی امام علی (ع) در لیلة المبیت و شب هجرت پیامبر دانسته اند که حضرت جان خود را در معرض هلاک قرار داد تا رضای خدا را به دست آورد. (4)
این نظر که روایات معتبری بر آن وجود دارد، معتبرترین نظر بوده و با قرائن آیه هم سازگار است؛ ولی متأسفانه بغض با امام علی، نه تنها افراد را به کتمان این حقیقت واداشته، بلکه بالاتر از آن خواسته اند با زبان بی زبانی این آیه را در شأن قاتل امام علی بشمارند.
ابن قتیبه در کتاب "السیاسة" می نویسد: ابن ملجم وقتی برای کشتن امام علی قبل از اذان صبح وارد مسجد شد، مکرر عبارت "و من الناس من یشری نفسه ابتغاء مرضاة الله" را تلاوت می کرد؛ به گونه ای که امام علی گمان کرد بقیه آیه را فراموش کرده است. از این رو، بقیه آیه را به یاد او آورد. (5)
و ابن ابی الحدید می نویسد که معاویه از سمرة ابن جندب خواست تا با جعل حدیث این آیه را در شأن ابن ملجم، و آیه "ومن الناس من يعجبك قوله في الحياة الدنيا ويشهد الله على ما في قلبه وهو الد الخصام" را در شأن امام علی معرفی کند و سمرة با گرفتن چهارصد هزار درهم، این خدمت را برای او انجام داد. (6)
پی نوشت ها:
1. بقره (2)، آیه 207.
2. ابو حیان اندلسی، البحر المحيط في التفسير، ج 2، ص 334، بیروت، دار الفکر، 1420 ق.
3. واحدی، اسباب النزول، ص 67، اول، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1412 ق.
4. حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ج 1، ص 123 به بعد، وزارت ارشاد، اول، تهران، 1411 ق.
5. ماردینی، الجوهر النقی، ج 8 ، ص 59.
6. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج 4، ص 73، قم، اسماعیلیان.
