پرسش: باسلام رحمت چيست ؟رحمت با محبت چه تفاوتي دارد؟
پاسخ:
با سلام و تشكر از اين كه با اين مركز ارتباط برقرار نموديد:رحمت از واژههای پرکاربرد در قرآن کریم هستند که بررسی همه جوانب آنها بحث مبسوطی را میطلبد. از این رو به اختصار به برخی مطالب اشاره میشود. در ابتدا در باره معنای رحمت باید گفت :
راغب اصفهانی در معنای رحمت گفته : رحمت ، مهربانی و وقتی است که مقتضای احسان است نسبت به شخص مرحوم (فردی که مورد ترحم قرار گرفته است) و چون خداوند با رَحْم (رحمت) وصف شود، مراد از آن تنها احسان است نه رقت قلب. رحمت خداوند بخشش و تفضل و رحمت آدمیان رقت قلب و عاطفه است.(1)
در المیزان ذیل تفسیر بسم اللّه الرحمن الرحیم آمده است: رحمت ،انفعال و تأثر خاصی است که در وقت دیدن محتاج عارض قلب میشود و شخص را به رفع احتیاج و کاستی طرف وادار میکند. این معنا به حسب تحلیل به عطا و فیض بر میگردد و به همین معنا خداوند با رحمت توصیف میشود; یعنی رحمت در خدا، به معنای عطا و احسان است نه تأثر و انفعال قلب; زیرا در او انفعال نیست.(2)
اما محبت به معنای دوستی است گاهی مفهوم مشترک با رحمت دارد و در ارایه یک معنا به کار برده می شود (3) خدا وند همان طور که نسبت به بندگان رحمت دارد محبت نیز دارد لذا فرمود: ان الله یحب التوابین ؛ (4) خداوند توبه کاران را دوست دارد. گفتنی است که در چنین مواردی رحمت ومحبت الهی با جلوه می کند ، آیا چیزی بالاتر ا ز این رحمت توام با محبت خدا وجود دارد؟ اینکه بنده ای به هر دلیل خواسته یا ناخواسته گناهی مرتکب شود، اما توبه نماید و به خاطر همین توبه محبوب خدا شود. آیا مهربان تر از این خدا کسی هست؟ کسی که نه تنها گناه ما را می بخشد ، ما را محبوب خود قرار می دهد. همان کسی را که نافرمانی او را کرده ، اما پشیمان شده است ، محبوب خود قرار می دهد ورحمت خود را شامل او می کند . قرآن کریم در این باره بیان زیبای دارد و فرموده:
«قل یا عبادی الذین اسرفوا علی انفسهم لاتقنطوا من رحمة الله ان اللّه یغفر الذنوب جمیعاً؛ ای پیامبر! به بندگان گناه کار که بر خود ستم کرده اند، بگو از رحمت خداوند ناامید نشوند که خدا همه گناهان را میآمرزد». (5)
پی نوشت ها:
1، راغب اصفهانی مفردات الفاظ قرآن، ص 347، نشر دارالقلم بیروت بی تا.
2.المیزان ج1 ص29 نشر جامعه مدرسین قم 1377 ش.
3. شیخ اشراق مجموعه مصنفات ج3 ص 286 ( رساله عشاق) نشر پژهشگاه علوم اسلامی تهران1373 ش.
4. بقره آیه 222 .
5. زمر (39) 53.
پرسش: 2- اسلام دين رحمت خداست يعني چه؟ و چرا پيامبر رحمت للعالمين است؟
پاسخ:
در ابتدا باید اشاره شود که همه ادیان الهی در زمان خود به عنوان رحمت الهی برای بشر هدیه شده است از این رو از امام صادق(ع) نقل شده :
چون ثابت کردیم که آفریننده و سازندهای داریم که برتر از ما و از همه آفریده هاست، و این صانع حکیم و بلند مرتبه است، هیچ از آفریدگان شایسته و سزاوار آن نیستند که از نزدیک با او گفتوگو نمایند، پس معلوم میشود که خداوند حکیم در میان خلق خود، سفرایی دارد که میان او بندگانش واسطهاند . پیامهای خالق را به مخلوق میرسانند . آدمیان را به مصالح و منافع و وسایل بقای آنان و موجبات فنایشان آگاهی میدهند، پس ثابت میشود که در میان آفریدگان، کسانی هستند که از سوی خدای حکیم و علیم مأموریت امر و نهی دارند و آن ها پیامبران و برگزیدگان او هستند.(1)
از این کلام معلوم میشود که ضرورت نبوت به عنوان نموداری از رحمت خداوند مطرح است ، یعنی چون خداوند حکیم برتر از مشاهده است، حکمت او ایجاب میکند که از طریق انبیا و سفیران خود ، راه سعادت و کمال و قرب الهی را به بندگان نشان دهد و آنچه به صلاح و مصلحت آنان است ، ابلاغ نماید.
پس از آن جا که نبوت نمودار حکمت و رحمت خداوند است، معلوم میشود که پیامبر جلوه و ظهور اسم حکیم ورحیم خدا وند است . آدمیان در پرتو هدایتهای حکیمانه او در دایره رحمت الهی قرار میگیرند.(2)
اما اسلام به عنوان آخرین دین الهی رحمت جاویدان است در باره اینکه اسلام دین رحمت است ومعنای رحمت عالمین بودن پیامبر اسلام ممکن است ، این مسله از جنبه های مختلف مطرح شود ولی به اختصار باید گفت که یکی از جلو های رحمت بودن اسلام این است که اسلام شریعت وقوانینی همه جانبه دارد که عمل به آن بسیار آسان است .چه اینکه در مسابل اجتماعی بدلیل این که
اسلام دین فطرت پذیر ورحمت است در این باره نیز نکته های بسیار زیبای دارد از جمله در کلام امیر المؤمنین خطاب به مالک اشتر استاندار مصر آمده:
«واشعر قلبک الراحة للرعیة والمحبّة لهم واللطف بهم، فانّهم صنفان أمّا أخٌ لک فی الدین أو نظیر لک فی الخلق؛(3) مهربانی با مردم را پوشش دل خویش قرار ده و با همه دوست و مهربان باش، زیرا مردم دو دستهاند: دستهای برادر دینی تو، و دستة دیگر همانند تو در آفرینش میباشند».
اما به لحاظ عملی تنها به این کلام نورانی و آموزنده امیر مؤمنان اشاره میشود که فرمود :
«به من خبر رسیده که مردی از لشکر شام به خانه زن مسلمان و زنی غیر مسلمان که در پناه حکومت اسلام بوده وارد شده و خلخال و دستبند و گردنبند و گوشوارههای آنها را به غارت برده ، در حالی که هیچ وسیلهای برای دفاع جز گریه و التماس کردن نداشتهاند. اگر برای این حادثه تلخ، مسلمانی از روی تأسف بمیرد، ملامت نخواهد شد و از نظر من سزاوار است».(4)
اسلام دین مهر و محبت و خوشرفتاری، عطوفت، گذشت و عدالت است و این قوانین نسبت به بشر اعمال میشود. در این گونه امور فرقی بین مسلمان و غیر مسلمان نیست. حساب کفار معاند و محارب که همواره در صدد نابودی اسلام و حق وحقیقت اند، با افراد دیگر تفاوت دارد . پس بدین ترتیب معلوم شد که معنای رحمت بودن اسلام و رحمت عالمیان بودن پیامبر چیست .
اما فراز پایانی سوال این که خداوند در ، قرآن کریم خطاب به پیامبر است:«وما أرسلناک إلاّ رحمةً للعالمین؛(5)تو را جز رحمت برای جهانیان نفرستادیم» باید گفت پیامبر اسلام از از جنبه های مختلف رحمت برای جهانیان است مثلا از آن نظر که آور نده دین رحمت ومحبت وفطرت پذیر است رحمت است . بدلیل رفتار رحیمانه با همه مردم جلو ی کامل رحمت الهی است چه اینکه حضرت واسطه فیض خداووند بر آدم وعالم است وهمه نظام هستی در وجود ودر یافت کمالاتی وجودی مرهون وجود قدسی او هستند وهمچنین قله کمال رحمت بودن او در قیامت به صورت شفاعت ظاهر می شود از این روست که از آن حضرت به عنوان رحمت عالمیان یاد شده .یکی دیگر از جلوه های رحمت بودن پیامبر این بوده که به برکت وجود او مردم از نزول عذاب در امان بوده اند لذا
خداوند در قرآن کریم خطاب به پیامبرش فرمود: و ما کان الله لیعذبهم و انت فیهم(6)خداوند، تا تو در میان آن ها هستی، آن ها را مجازات نخواهد کرد، و خدا عذابشان نمیکند.
از این آیه به دست میآید که وجود مبارک پیامبر عامل باز دارنده از نزول عذاب آسمانی بر امت اسلامی است. بر اساس این آیه امیر مومنان فرمود:
«کان فی الارض امانان من عذاب الله و قد رفع احدهما فدونکم الاخر فتمسکوا » (7) روی زمین دو وسیله امنیت از عذاب الهی بود. یکی از آن ها (که وجود مقدس پیامبر بود) برداشته شد. هم اکنون به دومی (یعنی استغفار) تمسک جویید. سپس آیه فوق را تلاوت فرمود.
از این گونه آموزهها معلوم میشود که وجود پیامبر اسلام وسیله موثری برای امنیت مردم در برابر بلاهای سخت و سنگین بوده است ، چه این که یکی از جلوه های رحمت بودن او وجود جانشیان پر برکت او بوده است مثلا در این عصر وجود پر برکت حضرت قائم آل محمد (ص) و دعاهای حضرت نیز در جلوگیری از نزول عذابهای آسمانی نقش موثر دارد.
از این رو در برخی دعاها آمده: «الحجه الخلف القائم المنتظر المهدید المرجی الذی ببقائه بقیت الدنیا و بیمنه رزق الوری و بوجوده ثبت الارض و السماء (8)حجت قائم منتظر مهدی که جانشین ائمه است، آن که عالم در پرتوی وجود باقی است و به برکت وجود او مردم روزی میخورند و به فیض وجود او آسمان و زمین برقرار و استوار است.»
بنابراین اگر مردم بعد از عصر ختمی مرتبت از عذابهای آسمانی نظیر آنچه دامنگیر امتهای پیشین میشده است در اماناند، به برکت وجود پیامبر خاتم (که خداوند او را به عنوان رحمت برای عالمیان فرستاده و بعد از حضرت به برکت وجود اهل بیت ) است . در این عصر وجود مقدس حضرت مهدی (ع) سبب امان مردم از نزول عذاب است.
پي نوشت ها :
1.محمد بن یعقوب کلینی الکافی، ج 1، ص 168، حدیث 1.نشر دار الکتب الاسلامیه تهران 1388 ق
2. محمد آمین صادقی پیامبر اعظم در نگاه عرفانی امام خمینی، ص 256.نشر موسسه آثار امام 1386 ش
3. نهج البلاغه، نامه 53.ص104 نشر موسسه امیر المومنین قم1380 ش
4. همان، خطبه 27.ص74
5. انبیا (21) آیه 107.
6. انفال (8) آیه 33.
7. نهج البلاغه، حکمت 88.ص196 نشرموسسه امیر المومنین قم 1375 ش
8. شیخ عباس قمی مفاتیح الجنان، ص 157، (دعای عدلیه)نشر بلاغت قم بی تا
