عدالت براساس ظرفیت ها و ریشه این ظرفیت ها

پرسشگر گرامی با سلام و سپاس از ارتباطتان با این مرکز
در خصوص تفاوت وضعیت ظرفیت ها و استعدادهای روحی باید دانست که این امر معلول علت های متفاوتی است ؛ مثلا شرائط و موقعیت های خاص در زندگی و رشد و تربیت هر انسانی می تواند تاثیرات به سزایی در گرایش و عملکرد او در آینده داشته باشد . در بسیاری از موارد دیده می شود که کودک متولد در فضای تربیت دینی تبدیل به انسانی با گرایش دینی و مذهبی می شود .
فردی در فضای بی دینی و بی توجهی نسبت به مسائل معنوی، بهره چندانی در این حوزه نمی برد .
دلیل تفاوت ها هم سنت خداوند در برقراری رابطه علّی و معلولی بین موجودات عالم است که هر معلولی از علت خاص خود تولید شده و به وجود می آید . بر این اساس ویژگی های ژنتیکی و محیطی و تربیتی و ...همه تاثیرات گوناگون خود را بر روح و روان فرزندان می گذارند ؛ به عنوان مثال سلامت جسمی و زیبایی ظاهری کودک نتیجه طبیعی سلامت جسمی و ژنتیکی والدین و رعایت شرایط مناسب انعقاد نطفه و تغذیه مناسب و... است .
به همین نسبت زیرکی و ذکاوت و تیزهوشی و آرامش روحی و روانی و یا بلاهت و کند ذهنی و بیش فعالی و پرخاشگری هم معلول علل معین و شناخته شده خود هستند؛ در کنار این حالات روحی گرایش به معنویات و امور الهی نیز معلول علل گوناگون خود است. همان گونه که نباید توقع داشت حتما نتیجه توالد و تناسل والدینی مبتلا به اختلالات ژنتیکی فرزندی سالم باشد، نمی توان توقع داشت فرزند والدینی معصیتکار و بی توجه به امور معنوی و گرایشات دینی حتما فردی دارای ظرفیت ها و گرایش بالای معنوی باشد .
اما مهم آن است که بدانیم خداوند هیچ گاه به یک شکل و یک صورت از ما توقع عمل و انجام وظیفه ندارد؛ یکی از سنّت های الهی این است که خداوند برای همه انسان ها به اقتضای داشته ها و توانایی های فکری ، جسمی و محیطی و... ، مسئولیت‌ها و تکالیف شان را تعیین می نماید . بنا بر توانمندی ها و ابزار و عوامل موفقیت از آن ها بازخواست خواهد کرد.
این همان حقیقتی است که با تعابیر مختلف در قرآن به آن اشاره شده مانند:
«لایکلف الله نفسا الا وسعها ؛ (1) هیچ کس را جز به اندازه توان او تکلیف نمی کنیم ».
این عدالت خداوند در مقام تشریع و تکلیف است . همچنین در مقام محاسبه و مطالبه و توقعات نیز چنین عدالتی با دقت تمام رعایت می شود :
«و نضع الموازین القسط لیوم القیامه فلا تظلم نفس شیئاً؛ (2) ترازوهاى عدل را در روز رستاخیز مى نهیم , پس هیچ کس ستمى نمى بیند».
در آزمون دنیا شرایط مسابقه و میدان عمل و نوع تکلیف برای انسان ها یکسان نیست. زیرا کاملا روشن است که توان انسان ها در اوضاع نامساوی، نامساوی خواهد بود . خداوند نیز بر اساس اوضاع و با توجه به عنصر اختیار در وجود هر انسان بر او تکلیف می کند تا در میدان مسابقه برای رسیدن به مقام قرب الهی به تلاش و کوشش بپردازد .
به علاوه بر اساس تفاوت ها است که جزا و پاداش می دهد. در واقع هر چند در ظاهر تفاوت هایی در امتحان بندگان به نظر می آید. اما در حقیقت عدالت و یکسانی بی نظیری در جریان است ؛ مانند میدان مسابقه دو و میدانی که در یک پیست دایره شکل جریان می یابد . در مسافت های متوسط مانند دو های دویست و چهارصد متر، خط استارت دوندگان، با هم تفاوت می کند؛ در حالی که خط پایان همه، یک خط است. یعنی در پیست دو و میدانی، فردی که در قوس اول و کناری متمایل به داخل می نشیند؛ از همه عقب تر است. فردی که در قوس خارجی می نشیند؛ از همه جلوتر استارت می زند.
در این جا برای ما شبهه پیش می آید که فرد قوس داخل و خط اول، باید بیش تر از همه بدود؛ فرد قوس خارج و خط آخر، کم تر می دود. یا به عبارتی عدالت در مورد آن ها رعایت نشده است.
در حالی که این شبهه به خاطر آن است که دقت نداریم در حرکت دایره ای، مسیر بر اساس شعاع دایره، کوتاه و بلند می شود. یعنی آن که در خط اول می دود؛ چون شعاع دایره او کوچک تر است؛ مسیرش کوتاه تر خواهد شد. آن که در خط آخر می دود؛ چون شعاع دایره اش بلندتر است؛ مسیرش بلندتر خواهد بود.
مسئولان مسابقات برای آن که هر دونده ای 200 یا 400 متر خالص بدود، با محاسبات دقیق به این نتیجه رسیده اند آن که در خط اول می نشیند، باید چندین متر از بقیه عقب تر باشد. آن که در خط آخر می نشیند، باید چندین متر از همه جلوتر باشد.
وضعیت ما در برابر تکالیف الهی و توقعاتی که از ما می رود ، همین گونه است . یعنی خداوند هرگز نگفته موقعیت هایی که برای شماست، نسبت های مساوی دارند؛ بلکه خداوند نسبت های عادلانه برای آن ها قرار داده است. یعنی اگر ظهر تابستان و در کنار تنور، شاطر و نانوا روزه بگیرد، روزه اش با روزه زمستان فردی که از اذان صبح تا اذان مغرب خوابیده، یکسان نیست. فردی که برای شرکت در نماز جماعت، به مسجد کنار منزل می رود، با فردی که برای شرکت در نماز جماعت باید نصف شهر را بپیماید، هرگز مزد و پاداش مساوی نخواهد داشت. پرهیز از نگاه به نامحرم در ایران و اروپا، یک پاداش را ندارد. زیرا محیط امتحان، محیطی مساوی نیست؛ از این رو نمره هر امتحان، تفاوت می کند.

پی نوشت ها :
1. بقره (2) آیه‌276.
2. انبیا(21)آیه 47.