عدل خدا

پرسشگر گرامی با سلام و سپاس از ارتباطتان با این مرکز
خلقت معصومان قبل از آفرينش ساير موجودات حقيقتي است كه در قالب آفرينش وجود نوري ايشان بيان شده و معنا و مفهوم خاص خود را دارد . اين بزرگواران هم در زمان و مكان معيني كه مي دانيم و مي دانید، متولد شده و قبل از آن وجود بشري نداشتند .
به نظر مي رسد ماهيت اصلي سوال اين باشد كه چرا عده خاصي پيامبر و امام شدند و ما نشديم و آيا اين امر تبعيض نيست ؟
اگر در پرسش دقت كنیم مي بينيم كه ماهيت سوال تفاوتي با پرسش از ديگر تفاوت ها و تمايزات انسان ها با هم ندارد ، در واقع این که چرا پیامبر يا امام نشدم، سوالی است همچون اين سوالات : چرا زن نشدم؟ چرا در قرن اول هجری به دنیا نیامدم؟ چرا در اروپا متولد نشدم ؟ و ...
همه این سوالات از یک سنخ اند و تفاوت ماهوی با هم ندارند؛ جالب آن که حتی اگر من و شما پیامبر يا امام می شدید، باز همین سوال براي مان مطرح بود که: چرا فردی عادی و به دور از مسئولیت نبوت يا امامت آفریده نشدم؟ پس این سوالات در هیچ شرایطی پایان پذیر نیست و تحت هر شرایطی، قابل طرح می باشد.
پیامبر يا امام شدن همانند رسیدن به هر مسئولیت و جایگاه دیگری، نیازمند اقتضائات و پیش شرط های زمانی و مکانی و روحی و جسمی است که هر فردی از آن ها برخوردار نیست؛ همه این مزایا معلول علت های مختلف و خاص خودند، چنان که زن یا مرد، زیبا یا نازیبا، تندرست یا بیمار خلق شدن ما هم معلول علت های خاص خود است و در دائره ساختار علی و معلولی عالم تعریف می شود؛ در نتيجه پاسخ اصلي اين كه چرا من امام نشدم، آن است كه چون تو در موقعيت خاص نياز به امام و در وضعيت روحي و جسمي مناسب با اين مسئوليت به وجود نيامدي.
يقينا بشر در طول تاريخ و در فواصل معين و در مكان هاي خاصي، نيازمند ظهور افرادي بزرگ و لايق براي انتقال معارف و هدايت هاي الهي به توده جامعه بوده ؛ در اين موقعيت ها، هر فردي كه داراي شرايط لازم و لياقت هاي خاص و در موقعيت مناسب خود بر اساس ساختار علّي و معلولي خود متولد مي شد، به اين مقام مي رسيد.
در واقع خدا برای رسانیدن پیام خویش و حفظ و نگهداري آن، پیامبران و امامانی را از بین مردم برگزیده است . در هر زمان شخص برگزیده، دارای بالاترین فضائل اخلاقی است . بین مردم زمان خویش شایسته‏ترین انسان برای رساندن پیام الهی و به دست گرفتن این مسئولیت بزرگ محسوب مي شده؛ هر چند در اقتضائات بشري تفاوتي با ديگر افراد نداشته است؛ چنان كه در قرآن آمده:
«قل انما أنا بشر مثلکم؛ (1) ای پیامبر ما، به مردم بگو: من انسانی همانند شما هستم».
پس پیامبر يا امام در خصوصيات طبيعي بشري، هیچ تفاوتی با انسان های دیگر ندارد؛ مثلاً پیامبر گرامی اسلام (ص) بسان سایر انسان‏ها، دارای زندگی عادی و طبیعی بود، اما در عین زندگی عادی، با مجاهدت و کوشش فراوان، مقام بندگی و شایستگی خود را برای دریافت وحی به اثبات رساند. چون در اين موقعيت خاص نيازمندي به پيامبر و بر اساس شرايط و ضوابط خاص قرار داشت، به اين مقام رسيد.
از آن جا كه درك اين شرايط و كمالات، تنها در توان خداوند و مبتني بر علم بي نهايت اوست، گاهي انتخاب ها براي ديگران سخت مي آيد؛ اما حقيقت آن است كه: خداوند بهترين فرد را در هر زمان براي اين مقام بر مي گزيند . اين يعني حقيقت تعبير قرآن : «الله یعلم حیث یجعل رسالته؛ (2) که خداوند آگاه تر است كه رسالت خود را در كجا قرار دهد!».
دريافت اين مقام نيازمند توانمندي هاي خاص روحي و جسمي است كه همگان از آن برخوردار نيستند و آن طهارت ذاتي است كه معلول نسل شريف و سلاله پاك و رفتارهاي خاص و اختياري و معرفت بالا است و زمينه رسيدن فرد به اين مقامات را فراهم مي سازد . وقتي فردي داراي اين مقامات از جانب خداوند شناخته شد ، لياقت هاي خاص وجودي را از خود نشان داد ، در علم ازلي خداوند نيز روشن بود كه بدون عنايات خاص الهي مانند علم لدني و عصمت مطلق و ... چه تفاوت هايي با ساير افراد دارد ، خداوند وي را به عنوان پيامبر يا امام بر مي گزيند .
وقتي فردي به چنين مقامي رسيد، لوازم و ابزار موفقيت در اين مسير و مسئوليت مانند علم و معرفت بالا و درجات عالي عصمت هم به او عطا مي شود ، اما همه اين ها به معني آن نيست كه وي قبل و بعد از مسئوليت رفتارهاي اختياري مومنانه ، آن هم در درجات بالا را از خود نشان ندهد و در برابر تكاليف خاص خداوند قرار نگيرد .
به عبارت ديگر:
مشکل اصلي آن جاست که ممکن است تصور شود در پیامبر يا امام شدن، مزیتی است که در نشدن آن نیست که در این صورت تبعیضی بر ما و ديگران روا داشته شده است؛ اما با توضیح دقیق روشن می شود که اصلا این گونه نیست؛ در واقع میزان مسئولیت و شدت آزمایش الهی و سطح توقعات خداوند از یک بنده با مقام و موقعیتی که خداوند به او اعطا می کند، رابطه ای مستقیم دارد . هر چه مقام بالا رود، مسئولیت سنگین تر می‏شود و تلاش و مجاهدت بیش تری می‏طلبد.
این گونه نیست که این مقام را به کسی بدهند و او دیگر خیالش راحت و آسوده باشد، بلکه هر چه مقام بالاتر رود، مسئولیت‏ها بیش تر، تکالیف سنگین تر، هجمه‏های شیطانی بیش تر ؛تلاش و سختی و مصیبت و امتحان افزایش می‏یابد؛ بلکه رسیدن به مقام نبوت و یا مقامات بعد از آن هم تنها با گذراندن سختی‏ها و تلاش‏ها و امتحاناتی سخت امکان پذیر است، مانند داستان حضرت ابراهیم (ع) و ذبح فرزند و ...
در هر حال هر انسانی در هر موقعیت و وضعیتی که قرار دارد، اگر به وظایف و تکالیف خود عمل کند و از آزمون های خود نمره عالی کسب نماید، به موفقیت و سعادت کامل رسیده است. وضعیت انسانی عادی که از هوش و درک و معرفت و ایمانی متوسط برخوردار است، اما به همه وظایف خود عمل کرده، همانند وضعیت پیامبری است که با سطح بالای معرفت و عنایات الهی و امدادهای غیبی به وظایف سنگین خود عمل کرده، در آزمون های خود، نمره عالی گرفته است.
وضعیت این دو فرد همانند سطح دانش آموز ابتدایی و دانشگاهی دکترا است که اگر هر دو تلاش کنند، قادرند نمره بیست بگیرند؛ اگر هر دو بیست گرفتند - از یک جهت - وضعیتی مساوی داشته، به یک اندازه قابل تقدیرند. شاید بتوان گفت روایاتی که اشاره به همجواری پیامبران با برخی افراد عادی در بهشت دارد (3)، بیانی از این مطلب و صورتی از همین حقیقت باشد.

پی‏نوشت‏ها:
1. کهف (18) آیه 110.
2. انعام (6) آيه 124.
3. شيخ صدوق‏ ، أمالي، ص 298 ، انتشارات اعلمى‏، بيروت‏ ، 1400 ق‏.