پرسشگر گرامي با سلام و سپاس از ارتباطتان با اين مركز
قبل از پرداختن به پاسخ بيان نكاتي ضروري به نظر مي رسد.
1. تنها حضرت عزرائيل عليه السلام نيست كه روح انسان ها را در هنگام مرگ قبض مي كند؛ بلكه روح بعضي از انسان ها به دست خدا قبض می شود؛ همانگونه كه مي فرمايد : « اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حينَ مَوْتِها...؛ (1) خداوند ارواح را به هنگام مرگ قبض مىكند...» .
و بعضي انسان ها به دست حضرت عزرائيل - كه همان ملك الموت است - قبض روح می شوند؛« قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذي وُكِّلَ بِكُمْ ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ تُرْجَعُون؛ (2) بگو: «فرشته مرگ كه بر شما مأمور شده، (روح) شما را مىگيرد سپس شما را بسوى پروردگارتان بازمىگردانند».
و بعضي از انسان ها توسط فرشتگان تحت امر ملك الموت كه وكلاي او در اين امر هستند قبض روح مي شوند؛« وَ هُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ وَ يُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا وَ هُمْ لا يُفَرِّطُون؛ (3) او بر بندگان خود تسلّط كامل دارد و مراقبانى بر شما مىگمارد تا زمانى كه يكى از شما را مرگ فرا رسد (در اين موقع،) فرستادگان ما جان او را مىگيرند و آن ها (در نگاهدارى حساب عمر و اعمال بندگان،) كوتاهى نمىكنند».
بنا بر اين ما در مورد انسان ها دخالت ديگر فرشتگان را نيز به امر حضرت عزرائيل ، در امر قبض روح آن ها ، داريم.
2. حضرت عزرائيل فرشته مأمور به امر قبض روح در عالم است؛ بنا بر اين هر روحي كه در عالم قبض مي شود ( غير از ارواحي كه خود خداي متعال قبض مي كند ) يا مستقيما به دست او و يا توسط ديگر فرشتگان تحت امر او ، اتفاق مي افتد.
بنا بر اين اگر روح براي حيوانات ثابت باشد ، مي توان گفت كه قبض روح آن ها توسط يكي از فرشتگان تحت امر حضرت عزرائيل انجام مي شود.
3. فلاسفه نفس را به سه قسم: نباتی، حیوانی و انسانی تقسیم کرده و گفته اند: از ویژگی های نفس نباتی، تغذیه و رشد و تولید مثل است. هر گیاهی در ابتدا از گیاه دیگری به وجود می آید (تولد) و سپس رشد و نمو می کند و سرانجام منشأ تولید گیاهان هم نوع خود می گردد.
ویژگی نفس حیوانی ادراک جزئیات و حرکت ارادی است. ویژگی نفس انسانی نیز دارا بودن دو قوه عاقله و عامله است.
قوّه عاقله کلیات را درک می کند و قوة عامله عضلات را بر اساس رأی صادر شده از عقل عملی، به حرکت در می آورد.
بنا بر اين تقسيم حيوانات داراي نفس حيواني و داراي شعور و ادراك و فهم هستند.
مفسر کبیر علامه طباطبایی در تفسیر المیزان می فرماید:
"مطالعه و دقت در مراحل زندگی حیوانات این حقیقت را روشن می کند که آن ها هم مانند انسان ها دارای افکار و اندیشه های فردی و اجتماعی هستند . در راستای تأمین نیازمندی های خود با آگاهی لازم اقدام می نمایند . همین آگاهی است که آن ها را به جلب منفعت و دفع ضرر راهنمایی می سازد.
دانشمندانی که دربارهء زندگی حیوانات تحقیق کرده اند، آثار بسیار شگفتی از زندگی اجتماعی در آن ها کشف کرده اند، کارهای حیوانات بر همین تفکرات استوار است و آن ها را به بعضی از امور بر می انگیزاند و از یک سلسله کارها باز می دارد. گویی اعمال نیک و بد را می فهمند. می بینیم که حیوانات عاطفه دارند و دشمنی و دوستی را می فهمند . این موضوع در اعتقاد به حسن و قبح مؤثر است. بذل عواطف در حیات أخروی انسان نیز اثر دارد و ملاک حساب و کتاب به شمار می رود . این گونه امور حشر حیوان را روشن و منطقی می سازد. ظلم و عدالت و زشتی و خوبی در حیوان، برخاسته از فطرت طبیعی و آیین تکوین الهی است. بنا بر این اگر عمیقاً مطالعه شود، انسان می فهمد حیوانات نیز به گونه ضعیف از نعمت اختیار بهره مند می باشند . در بسیاری از حیوانات علائم تردید را مشاهد می کنیم". (4)
نتیجة بحث:
حیوانات همانند انسان دارای روح هستند که از ویژگی های آن، قوه درک و شعور است و در هنگام مرگ ، روح حيوانات نيز به وسيله فرشته يا فرشتگان موكل بر آن قبض مي شود؛ ولي اين كه آن فرشته يا فرشتگان اسمشان چيست و چه ويژگي هائي دارند ؟ مطلبي است كه در روايات و متون ديني چيزي در اين رابطه نيامده است.
پي نوشت :
1. زمر (39) ، آيه 42.
2.سجده (32) ، آيه 11.
3. انعام (6) ، آيه 61 .
4. محمد باقر شریعتی، معاد در نگاه عقل و دین، نشر قم ، بوستان كتاب دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم ، سال 1382 هـ.ش ، ص 375ـ 374 با تلخیص .
