قرآن

پرسش: قرآن
شرح :با سلام. 1) منظور از ربای حلال در این روایت چیست؟ ( " الربا رباان ربا یوکل و ربا لا یوکل" ربا دو نوع است؛ ربای حلال و ربای حلال. ربای حلال عبارتست از هدیه ای که به خاطر اجر و پاداش اخروی به کسی بدهی و آیه ی 39 سوره ی مبارکه روم نیز به همین مطلب اشاره ای دارد.) لطفا توضیحی بدهید.
پاسخ:
پرسشگر گرامي با سلام و سپاس از ارتباطتان با اين مركز
مطابق با آن چه در آیات و روایات آمده، معانی مختلف اما تقریبا همسویی در مورد ربا و اقسام آن بیان شده است.
على بن ابراهيم قمى از حضرت صادق عليه السّلام روايت نموده كه ربا دو قسم است: يكى حلال و ديگرى حرام. رباى حلال آن است كه شخص به برادر دینی خود قرض مى‏دهد به طمع آن كه زياد كند و عوض دهد او را به زيادتر از آنچه گرفته بدون شرطى بين آن ها، پس اگر عطا كند او را زيادتر از آنچه گرفته (بدون شرط) پس آن زیاده حلال است براى او نزد خدا در قرضی که داده ثوابی نوشته نخواهد شد و هو قوله: «فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ». و اما رباى حرام آن است كه شخص‏ قرض دهد و شرط كند زيادتى را، پس آن حرام است. (1)
و اما آن چه در روایت وارده نقل شده است:
«انِ رِبًا يُؤْكَلُ وَ رِبًا لَا يُؤْكَلُ فَأَمَّا الَّذِي يُؤْكَلُ فَهُوَ هَدِيَّتُكَ إِلَى الرَّجُلِ تُرِيدُ الثَّوَابَ أَفْضَلَ مِنْهَا وَ ذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ-" وَ ما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ" وَ أَمَّا الَّذِي لَا يُؤْكَلُ فَهُوَ أَنْ يَدْفَعَ الرَّجُلُ إِلَى الرَّجُلِ عَشَرَةَ دَرَاهِمَ عَلَى أَنْ يَرُدَّ عَلَيْهِ أَكْثَرَ مِنْهَا فَهَذَا الرِّبَا الَّذِي نَهَى اللَّهُ عَنْهُ فَقَالَ- يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ ذَرُوا ما بَقِيَ مِنَ الرِّبا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ...»؛ (2) ناظر به مورد سوال است.
در عین حال موضوع ربا و نیز تفاسیر مربوط به آن در کتاب خدا به شکل مبسوطی مورد بررسی قرار گرفته است.
بعضی از مفسرین در باره اقسام ربا اعم از حلال و حرام نوشته اند:
ربا دارای سه قسم است:
قسم اول اين كه:
قرض بدهد و شرط زياده بكند، چنین ربایی حرام بلكه جنگ با خدا و رسول است؛ چنانچه خدای متعال فرمود: "الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبا لا يَقُومُونَ إِلَّا كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا وَ أَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَ حَرَّمَ الرِّبا ». (3)
قسم دوم اين كه:
قرض بدهد، ولى شرط زياده نكند؛ ولی با این طمع باشد كه در موقع اداء شخص مديون زيادتر رد كند يا هديه و تحفه بدهد به اميد آن که طرف مقابل بيشتر و بهتر به او رد كند؛ مثل این که به مسافرينی كه از سفر بر می گردند، چشم روشنى بدهند به طمع گرفتن سوغات و امثال آن، اين گونه ربا خواهی حرام نيست، ولى اجر و ثواب ندارد و آيه (آیه مورد سوال) "وَ ما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ"؛ (4) ناظر به این قسم است.
قسم سوم اين كه:
مالی به قصد اخلاص و خالصا لوجه اللَّه می دهد، مثل زكوات و اخماس و صدقات و صله ارحام و بذل فى سبيل اللَّه به اميد اين كه خداوند به او چند برابر اعطا کند، چنین شخص و یا اشخاصی مخاطب این آیه شریفه اند:
"وَ ما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ باضعاف مضاعف ( 5) و "مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَ اللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ". (6)
نتیجه می گیریم که:
ربای حلال آن است که : به شخصی هدیه و مالی بدهد بدون آن که برای بازگشت آن شرط زیاده کرده باشد، ولی در دل این نیت را داشته باشد که آن شخص آن مال را با زیاده برگرداند، در این صورت چنین شخصی بابت هدیه و یا قرضی که داده هیچ پاداشی نمی برد و ربای حرام آن است که در ابتدا قرضی که می دهد نسبت به بازگشت آن شرط زیاده کند که این ربا ربای حرام و مورد نهی خدا و رسولش است.
در عین حال تفاسیر در مورد این آیه و آیات مشابه و روایات، بنا به فهم و برداشت، مختلف ولی در نهایت خیلی از هم دور نبوده و تقریبا مشابه هم اند که نقل موارد آن موجب طولانی شدن پاسخ می شود و بهتر است به تفاسیر مربوطه مراجعه شود.
پی نوشت ها:
1. حسينى شاه عبدالعظيمى ،حسين بن احمد،تفسير اثنا عشري، تهران، انتشارات ميقات‏ سال 1363 ، ج‏10، ص 304 .
2. شيخ صدوق، من لا يحضره الفقيه‏ ، قم، انتشارات جامعه،مدرسین، ج‏3، ص 286 .
3. بقره (2) آيه 275 .
4. روم (30) آیه 39 .
5. همان.
6. بقره (2) آيه 261.

پرسش: در معنای آیه ی 90 سوره مبارکه مایده آورده شده: " ای کسانی که ایمان آورده اید شراب و قمار و تیرهای قرعه پلیدند(و) از عمل شیطانند. پس از آنها دوری کنید باشد که رستگار شوید. منظور از تیرهای قرعه چیست؟

پاسخ:

تیرهای قرعه در قرآن به نام ازلام است .
در یکی از تفاسیر نوشته شده است: "الأزلام" جمع "زلم" و به معناى تيرهاى مخصوص قرعه و يا قمار است.(1)
و در جای دیگر نوشته شده است:
تیرهای قرعه به نام ازلام است و به معنای تیرها (یا تیرک هایی) بود که در زمان جاهلیت از اسباب قمار به شمار می رفت.
از رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله پرسيدند: "ازلام" چيست؟ فرمود: تيرهايى كه با آن قمار مى‏كنند. (2) به این معنی که هر گاه امر مبهمى داشتند، سه عدد تير اختيار كرده روی يكى مى‏نوشتند: "أمرنى ربّى" و بر ديگرى مى‏نوشتند: "نهانى ربّى" و بر سوّمى چيزى نمى‏نوشتند. اگر امر خارج مى‏شد، عمل مى‏كردند و هر گاه نهى بيرون مى‏آمد، آن كار را انجام نمى‏دادند و اگر سومى بيرون مى‏آمد، كار را از سر مى‏گرفتند و اين نوع قمار در زمان جاهليّت رايج بوده است. (3)
در هر حال در تفاسیر متعددی به این نکته اشاره شده است که: تیرهای قرعه به این دلیل مورد نهی شارع مقدس اسلام قرار گرفته اند که تیرهای قرعه ابزار شیطان بوده و پلیدند و با چنین کاری هنگام قرعه به قماری که مورد نهی خدای متعال است می پردازند.
در یکی از تفاسیر آمده است: "الأزلام" جمع "زلم" و به معناى تيرهاى مخصوص قرعه و يا قمار است.
پی نوشت:
1. سيد كريمى حسينى سيد عباس‏، تفسير عليين، قم انتشارات اسوه، سال 1382 شمسی، ص 107 .
2. شيخ صدوق‏، من لا يحضره الفقيه، ترجمه غفارى،انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ج‏4، ص 212 .
3. همان، ص 214 .