جاه طلبی

پرسشگر گرامی باسلام و تشکر از ارتباط با این مرکز.
حب جاه (حب مقام و رياست طلبي)، یکی از میوه ها و ثمرات حب ذات یا علاقه به خویشتن است. بی تردید، حب ذات، ریشه دار ترین میلی است که در نهاد هر انسانی، خواه مؤمن باشد یا غیر مؤمن، وجود دارد. این میل، محور همه فعالیت های انسان در همه عرصه های مادی و معنوی در سطوح مختلف است.
انگیزه حب ذات و جاه طلبی در سطوح پایین، انسان را به سوی ارضای نیاز های غریزی و حیاتی از قبیل: خوردن، خوابیدن و تمایلات جنسی، و در سطوح میانی به سوی خواسته های اجتماعی همانند: ثروت اندوزی و تکاثر، قدرت طلبی و زیاده خواهی، جاه طلبی و ریاست گرایی سوق می دهد.
در مراحل بالاتر، مایه و پایه کلیه حرکات و فعالیت ها و جهت گیری های انسان را در مسیر کمال تشکیل می دهد؛ یعنی میل به کمال و بروز تمایلات عالی انسانی نیز خود از مظاهر حب ذات و جاه طلبی است؛ دین معنا که چون انسان خود را دوست دارد و کمال خود را نیز طالب است. بنابراین، نمی توان گفت همه مظاهر و نمود های جاه طلبی و حب ذات - حتی در پایین ترین سطوح آن - از صفات رذیله نفسانی و از آفات اخلاقی است؛ زیرا همین میل درونی، انگیزه فعالیت های انسان برای تأمین نیاز های طبیعی، حیاتی، اجتماعی، عاطفی و عامل استحکام خانواده است.
تا زمانی که حب ذات، جاه طلبی و صفاتی همانند آن، حتی تمایلات جنسی و فعالیت های غریزی، در چارچوب عقل و ارزش های اخلاقی و دینی ظهور و بروز پیدا می کند، نه تنها گناه و ضد اخلاق نیست، بلکه عملی اخلاقی است؛ رنگ و بوی معنوی دارد و در تکامل شخصیت انسان مؤثر می شوند. امّا اگر از راه اعتدالی که عقل و شرع برای آن معین ساخته، خارج شود و به افراط یا تفریط کشیده شود، به آسیب و آفت اخلاقی، انسانی و دینی تبدیل می شود. اگر جاه طلبی و فزون خواهی انسان با خط کش عقل و دین کنترل گردد و به عنوان نردبانی در مسیر کمال طلبی هزینه شود، امری مطلوب و پسندیده است؛ امّا اگر خود هدف و مقصد قرار گیرد، آفت و آسیب به شمار می رود و در مباحث اخلاقی و دینی، مورد نکوهش قرار می گیرد. قرآن مجید می‏فرماید:
«تلک الدار الاخره نجعلها للذین لا یریدون علواً فی الارض و لا فساداً و العاقبة للمتقین»؛ (1) «این سرای آخرت را تنها برای کسانی قرار می‏دهیم که اراده برتری جویی در زمین و فساد را ندارند، و عاقبت برای پرهیزکاران است».
امام صادق - علیه السلام - در روایتی می‏فرماید: «ملعون من ترأس ملعون من هم بها ملعون من حدث بها نفسه»؛ (2) «معلون است کسی که ریاست‏طلبی کند. کسی که به ریاست همت گمارد و کسی که در فکر آن باشد». روشن است آیات و احادیثی که در این راستا و با این محتوا هستند، به مواردی اشاره دارد که حب جاه و مال و ریاست، از حالت نردبان و وسیله و پوسته بودن خارج شود و خود، هدف، مقصد و مغز تلقی گردد. در این صورت، این گونه حب، مصداق «حبک للشیء یعمی ویصم» (3) قرار می گیرد.
بنابراین، ثروت اندوزی، یکی از مقاصدی است که حب ذات و جاه طلبی در سطوح میانی، انسان را به سوی آن و سایر خواسته های اجتماعی همچون: قدرت طلبی و زیاده خواهی، جاه طلبی و ریاست گرایی سوق می دهد و اگر در چار چوب عقل و ارزش های اخلاقی و دینی ظهور و بروز پیدا می کند، نه تنها گناه و ضد اخلاق نیست، بلکه عملی اخلاقی است.
جهت آگاهی بیش تر، به منابع زیر مراجعه شود:
1. کتاب اخلاق، شبر، ترجمه محمد رضا جباران.
2. چهل حدیث، امام خمینی.
3. معراج السعاده، ملا احمد نراقی.

پی نوشت ها:
1 . قصص (28) آیه 83.
2 . ثقة الاسلام كليني، الكافي، دار الكتب الاسلاميه، طهران، سنة النشر 1365 ه.ش، ج 2، ص 298.
3. الشيخ الصدوق، الفقيه (من لايحضره الفقيه)، مؤسسة النشر الاسلامي، قم، سنة النشر 1413 ه.ق، ج 4، ص 380.