پرسشگر گرامی باسلام و تشکر از ارتباط با این مرکز.
1. اصلی ترین عامل در پاسخ به چنین سوال و ابهامی، اشتباه در فهمیدن معنای استجابت است. در حالی که در تمام اوقات دعای تان نظر لطف خدا با شما بوده است، اما چون خواسته خود را بر آورده ندیدید، تصور کردید که دعا مورد استجابت قرار نمی گیرد، یا نظر لطف به شما نشده است. چه بسیار دعاهای مستجاب و نظر لطفی که با بر آورده نشدن خواسته همراه است.
نظیر پرسش شما را گروهی از امام صادق (ع) پرسیدند و گفتند: خداوند میفرماید: "ادعونی استجب لکم" پس چرا خداوند را میخوانیم، ولی مستجاب نمیشود؟
امام فرمود: "إنّکم تدعون من لا یعرفونه؛ (1) کسی را میخوانید که نمیشناسید و به او معرفت پیدا نکردهاید". تا زمانی که چنین است، انتظار اجابت نداشته باشید.
بنا بر این گاهی استجابت دعا با موانعی روبرو است که تا آن موانع بر طرف نشود دعا مستجاب نمی شود. بی احترامی به پدر و مادر، تأخیر نمازهای واجب از اول وقت ؛ ظلم و گناه ،بدبینی و سوء نیت نسبت به علمای دین و مؤمنان و دینداران، بدزبانی (اعم از فحش و توهین و بی احترامی به مردم)، غذای حرام، ترک صدقه و نپرداختن انفاق در راه خدا، ندادن خمس و زکات از جمله موانع استجابت دعا است.
آیا همه شرایط استجابت دعا آماده و موانع آن برطرف است و باز دعا مستجاب نمیشود؟
دوست عزیز !
از نظر تعالیم دینی استجابت همواره به معنای بر آورده شدن و عملی شدن آنچه ما خواسته ایم نیست . زیرا این امر معقول و پذیرفتنی نیست و با سایر سنت های قطعی الهی در عالم همخوانی ندارد . فرض کنید در شب قدری مادری برای سلامت و بازگشت فرزند رزمنده اش از میدان جنگ دعا کند و فرزندش نیز دعا کند شهید شود یا عده ای برای سلامتی و یا شفای کسی دعا کنند و عده ای دیگر مرگ او را از خدا بخواهند ،یا عده ای از خدا بخواهند فردا هوا آفتابی شود و گروهی دیگر باران بخواهند و از این گونه خواسته های متناقض یا متضاد شخصی و گروهی.
تکلیف چیست ؟ آیا می شود رزمنده هم شهید بشود و هم نشود؟ آن فرد هم بمیرد و هم زنده و سالم باشد؟
آیا با برآورده شدن همه دعاها لازم نمی آید همه نظام دقیق عالم به واسطه دعاهای گوناگون بندگان در شرائط خاص استجابت به هم بریزد و ساختار عالم و حوادث آن هر روز بسته به دعاهای بندگان شکل جدیدی به خود بگیرد؟
معنای درست استجابت دعا این است که هیچ دعایی بی اثر نیست . هر دعایی در دنیا و آخرت تأثیر مناسب خود را دارد. هر دعای مقبولی یقینا به استجابت میرسد ، اما گونههای استجابت مختلف است.
امام سجاد(ع) میفرماید: «دعای مؤمن یکی از سه فایده را دارد:
برای او ذخیره میگردد ، یا در دنیا برآورده میشود ، یا بلایی را که میخواست به او برسد، از وی میگرداند». (2)
البته چنان که از روایات برمی آید، برخی از دعاها مورد توجه خداوند قرار نمی گیرند که از آن ها به «دعای غیر مسموع » نام برده می شود . اما دعا با شرائط خاص و در موقعیت های ویژه ، شرایط استجابت و قبولی را دارا می شوند. اما نه براساس خواست دعا کننده ، بلکه بر اساس حکمت های الهی و مصلحت ها و خیر و منافعی که خداوند برای بندگانش در نظر گرفته است .
2. چه بسا اتفاق می افتد که انسان رسیدن به مقصد یا برآورده شدن حاجتی را ایده آل و مطلوب خویش می پندارد. چنان به منفعت و خیر بودن آن یقین دارد که آن را همانند دو، دو تا چهارتا واضح می داند، حال آن که واقعیت امر غیر از پندار ماست. عکس آن نیز صادق است، یعنی چه بسا امری را زشت و به ضرر خود می پنداریم، ولی از آثار و عواقب آن بی اطلاعیم و نمی دانیم آن چه رُخ داده، از الطاف پنهان پروردگار است.
قرآن کریم می فرماید:
« چه بسا از امری اکراه داشته باشید، در حالی که خیر شما در آن است، یا چیزی را دوست داشته باشید و حال آن که شر و بدبختی شما در آن است. خدا می داند و شما نمی دانید» .(3) راز عدم استجابت برخی دعاها در این واقعیت نهفته است که از باطن هستی و مصالح حقیقی خود و جهان بی خبریم. به همین دلیل گاهی میپنداریم خیر و مصلحت ما در تحقق و برآورده شدن حاجتی یا دفع و رفع مشکل و مانعی در زمانی که ما می خواهیم است . بر اساس این پیش فرض وقتی میبینیم خواسته ما بر آورده نمیشود، رنجیده خاطر میشویم! در حالی که اگر حجاب از روی «حقیقت باطنی» عالم کنار رود و آینده و نتیجه برخی خواستهها برای ما آشکار گردد، از تقاضا و درخواست خود منصرف میشویم . خدا را شکر میکنیم که خواسته و حاجت ما را آن گونه که می خواستیم ، برآورده نکرده است.
خداوند نسبت به بندگانش مهربان است . خیر و خوشبختی واقعی بندگانش را میخواهد، از این رو اگر خواسته آنان به ضررشان باشد ، اما آنان به جهت عدم اطلاع از باطن امور آن را از خداوند بخواهند، اجابت نمیکند.
3. عدم اجابت ظاهری دارای آثار و برکات بسیاری خواهد بود . اگر کسی بداند خداوند در عوض عدم اجابت دعا در دنیا، چه پاداشی برای او در آخرت در نظر گرفته است، هرگز ناراضی نمیشود.
امام علی(علیه السلام) میفرماید:
« رُبَّمَا سَأَلْتَ الشَّيْءَ فَلَا تُؤْتَاهُ وَ أُوتِيتَ خَيْراً مِنْهُ عَاجِلًا أَوْ آجِلًا ؛
چه بسا درخواست می کنی اما اجابت نمی گردد، در حالی که بهتر از آن به زودی در دنیا و یا در موعد مقرر در آخرت به تو عنایت خواهد شد». (4)
4. دنیا عرصه امتحان و محل ظهور و بروز استعدادهای درونی و افکار و عقاید قلبی است. یکی از راههای امتحان، قرار گرفتن در میدان سختیها و تأخیر افتادن اجابت دعاها است. از خدا بخواهیم که ما را در همه آزمون هایش موفق و ثابت قدم نگه دارد.
گاهی «حُسن ظن به خدا» مورد آزمایش قرار می گیرد، یعنی استجابت دعا به تأخیر می افتد. تأخیر در استجابت دعا برای این هدف است که فرد «حقیقت ایمان » و جوهر وجودی خود و میزان «حُسن ظن» خود به خدا را آشکار نماید.
5. حُسن ظن و اعتماد به خدا کلید بسیاری از درهای قفل شده زندگی و خوشبختیها است. به خداوند حُسن ظن و اعتماد داشته باشید. او نسبت به بندگانش بسیار مهربان است. خیر و سعادت را گاهی در قالب سختیها و مشکلات ظاهر میسازد . گاهی در لباس آسایش و نعمت ها. خدا به علم نامحدود خویش میداند که صلاح و رستگاری چه کسی از بندگان مؤمنش در میدان مشکلات و مصایب نهفته است . کدام یک از آنان را باید در رفاه و نعمتها جستجو کرد. پس باور داشته باشیم که در صورت انجام تکالیف و وظایفی که خداوند برای اهل بلا و مشکلات یا رفاه و نعمتها قرار داده، هر وضعیتی برای ما پیش آید، خیر و خوشبختی ما در همان نهفته است.
6. خداوند دوست دارد که بندگانش قوی باشند . بیش ترین بهره را از عقل و کاردانی داشته باشند. گاهی دعا استجابت نمی شود تا فرد به این ویژگی سوق داده شود. بهتر است جناب عالی در تماس بعدی مشکل خود را بفرمایید تا راهنمایی لازم برای غلبه بر آن به شما ارایه گردد.
پی نوشت ها:
1. إرشاد القلوب، الحسن بن أبي الحسن الديلمي، دار الشريف الرضي للنشر، 1412 ه، ج 1 ، ص 152.
2. حاج شيخ صادق احسانبخش، آثار الصادقين، روابط عمومي ستاد برگزاري نماز جمعه گيلان، چاپ اول،1362، ج 6، ص 66.
3. بقره (2) آیه 216.
4. نهج البلاغة، الإمام علي بن أبي طالب عليه السلام، دار الهجرة للنشر - قم، ص 399 ؛ بحار الأنوار، العلامة المجلسي، مؤسسة الوفاء، بيروت لبنان، 1404 ه. ق ، ج92، ص 195.
