ازدواج موقت

با سلام و تشکر به خاطر ارتباط تان با این مرکز.
در پاسخ به این مساله باید نگاهی جامع و کلان به حقیقت وجودی انسان و نیازهای او انداخت ؛ اما قبل از ورود در این بحث بد نیست اشاره ای به روح فرهنگ اسلامی و نگاه معرفتی اسلام به اصل ازدواج و ازدواج موقت بنماییم و این مساله را از این زاویه مورد بررسی قرار دهیم :
از منظر اسلام ازدواج قراردادی است که دو نفر زن و مرد با هم می‌بندند . متعهد می‌شوند که در کنار هم زندگی کرده ، نیازهای جنسی و روحی و روانی همدیگر را برآورده سازند . در این مسیر به تکامل و تعالی برسند ؛ در این قرارداد هر دو محتاج یکدیگرند و از همدیگر بهره می‌برند. در رفع نیازهای یکدیگر می کوشند ؛ به علاوه ازدواج بستر شکل گیری نسل جدید و تربیت انسان های آینده ساز جامعه و تشکیل کانون پراهمیت خانواده با همه کارکردهای گوناگونش است .
تعابیر متعدد قرآن به خوبی بیانگر نگاه عمیق اسلام به مساله ازدواج و زندگی زناشویی است : «ومِن آیاتهِ أنْ خلَقَ لکُم مِنْ أنفسکُم أزواجاً لتسکُنوا إلیها؛(1) از نشانه‌های خداوند این که از جنس شما برای تان همسران و جفت‌هایی آفرید تا در کنار آن ها آرامش بیابید».
«هُنّ لباسٌ لکُم وأنتُم لباسٌ لهنّ؛(2) زنان لباس شما و شما لباس آنانید».
یقینا حقیقت تشبیه زیبای همسر به لباس، یعنی پوشاننده عیب‌ها سبب زینت و آرامش انسان و مانع از متاثر شدن از گزندهای گوناگون، زمانی وجود پیدا خواهد کرد که زن و مرد به هم متعهد باشند . در بین خود تعاملی سازنده برقرار کرده ، مهر و محبت و علاقه خود را نثار یکدیگر کنند . برای آسایش و آرامش همدیگر فداکاری نمایند. علاوه بر این آیات ، تعابیر مختلف بزرگان دین در روایات گوناگون بیانگر نگاه خاص و متعالی اسلام به مساله رابطه زوجین وزندگی زناشویی است .
اما در این میان ازدواج موقت نیز مورد تجویز و تایید اسلام قرار گرفته ؛ چرا ؟
ازدواج موقت به عنوان راهکاری برای مواقع غیر عادی و ضروری قرار داده شده ، هم ‌چنان که طلاق حرام نشده و راهکاری برای مواقع خاص و اجتناب ناپذیر قرار داده شده است.
به همین خاطر در روایات ، ازدواج موقت و چند همسری تشویق نشده است. اگر در مواردی نسبت به متعه تشویق شده ،به جهت مبارزه با بدعتی بود که افرادی گذاردند و حلال خدا را حرام شمردند.(3) و گرنه ازدواج موقت به خودی خود مورد تشویق نیست، بلکه در روایاتی از ازدواج موقت بدون لزوم و ضرورت نهی شده است.
در برخی روایات آمده امامان معصوم در برابر سوال برخي از اصحاب خود در مورد ازدواج موقت فرمودند :
« تو را با نكاح متعه چه كار و حال انكه خداوند تو را از آن بي نياز كرده است ؟ » (4)
در روایت دیگر ضمن نهی از ازدواج موقت غیر ضروری می‌فرماید: «بر ازدواج موقت اصرار نداشته باشید. بر شما لازم است بر ازدواج دائم، به عنوان سنت رسول خدا؛ پس با مشغول شدن به ازدواج موقت، از همسران خود غافل نگردید که آنان کافر شوند و از این حلال و حکم خداوند بیزاری بجویند و اجازه دهنده آن (یعنی ما امامان) را نفرین کنند و دشنام دهند».(5)
نگاه کلی اسلام در این خصوص نگاهی خاص و در مقام اضطرار و ضرورت های خاص است ؛ اما آیا این مشکل راه حل دیگری نداشت ؟ چرا اسلام راهکار دیگری برای این امر را قرار نداد ؟
اسلام دینی است که دستور آن بر اساس فطرت انسان ها و ضرورت های جوامع دسته بندی و عرضه شده ، در تعالیم آن واقعیت ها و حقیقت های اجتماعی بر احساسات و نگاه های سطحی ترجیح داده شده است .
چه ما قبول کنیم و چه نکنیم غریزه جنسی یکی از نیرومندترین غرائز انسانی است، تا آن جا که پاره‏ای از روانکاوان آن را تنها غریزه اصیل انسان می‏دانند .تمام غرائز دیگر را به آن باز می‏گردانند. از سوی دیگر این یک قانون کلی است که اگر به غرایز طبیعی انسان به صورت صحیحی پاسخ داده نشود، برای اشباع آن متوجه طریق انحرافی خواهد شد، زیرا غرایز طبیعی را نمی‌توان از بین برد.
بر فرض بتوان آن را به طور موقت سرکوب کرد، اما این به هیچ وجه پاسخی مناسب به یک نیاز اساسی و نیرومند نیست ، زمینه سرخوردگی و توقف در مسیر تعالی و کمال را به دنبال خواهد داشت ؛ بنابر این راه صحیح آن است که غرائز را از طریق معقولی اشباع کرده و از آن‏ها در مسیر زندگی بهره‌برداری نمود.
باید بپذیریم که چه در گذشته و چه در حال به دلایل گوناگون، امکان ازدواج دائم برای بسیاری از افراد فراهم نبوده و نیست ؛ در بسیاری از محیط ها و فرهنگ ها افراد در سنین خاصی قادر به ازدواج دائم نیستند، یا افراد متأهل در مسافرت‏های طولانی و یا در مأموریت‏ها و یا به علل دیگری با مشکل عدم ارضای غریزه جنسی رو به رو می‏شوند؛ یا افراد متعدد به خصوص بانوان بعد از از دست دادن همسران شان به رغم نیاز شدید به همدم و همسر ، توان ورود در این عرصه را در خود نمی بینند و از برخوردهای بد جامعه هراس دارند .
در واقع زنانی که به هر دلیل ازدواج نکرده اند ، ولی نیاز جنسی و عاطفی دارند ، همچنین زنانی که همسر خود را از دست داده اند و امکان یا تمایل ازدواج مجدد و دائم ندارند ، همچنین مردان یا جوانان مجردی که در موقعیت و وضعیت مالی و اجتماعی ازدواج نیستند و یا دسترسی به همسران خود ندارند و یا به هر دلیلی نیاز جنسی شان با همسر خودشان ارضا نمی شود ، ارتباط مستقیم و جدی با مساله ازدواج مجدد دارند که به نظرمی رسد ازدواج مجدد تنها راهکار منطقی در برابر این افراد است .
مثلا در خصوص مردانی که نیاز جنسی شان با همسرشان برآورده نمی شود ( که البته بر اساس سرد مزاجی طبیعی در بانوان این مردان در همه جای دنیا کم هم نیستند) با در نظر گرفتن همه آنچه گفته شد ، به علاوه این واقعیت که به دلایل گوناگون تعادل میان مرد و زن همواره به هم می‏خورد و زنان بدون همسر بیش تر از مردان در جامعه می مانند ، ناچاریم یکی از سه راه ذیل را انتخاب کنیم :
أ) مردان تنها به یک همسر دائم در همه موارد قناعت کنند . زنان بیوه تا پایان عمر بدون همسر باقی بمانند . تمام نیازهای فطری و خواسته‏های درونی و احساسی خود را سرکوب کنند.
ب) مردان فقط دارای یک همسر قانونی باشند، ولی روابط آزاد و نامشروع جنسی را با زنانی که بی شوهر مانده‏اند، به شکل های گوناگون برقرار سازند.
ج) کسانی که قدرت دارند بیش از یک همسر را اداره کنند و از نظر جسمی و مالی و اخلاقی مشکلی برای آن‏ها ایجاد نمی‏شود، نیز قدرت بر اجرای کامل عدالت میان همسران و فرزندان دارند، به آن‏ها اجازه داده شود که بیش از یک همسر انتخاب کنند یا ازدواج موقت داشته باشند .
حال اگر بخواهیم راه اول را انتخاب کنیم، باید گذشته از مشکلات اجتماعی که به وجود می‏آید، با فطرت و غرائز و نیازهای روحی و جسمی بشر به مبارزه برخیزیم. هم چنین عواطف و احساسات این گونه زنان را نادیده بگیریم. اما این مبارزه‏ای است که پیروزی در آن نیست. به فرض که این طرح عملی بشود، جنبه‏های غیر انسانی آن بر هیچ کس پوشیده نیست.
اگر راه دوم را انتخاب کنیم، باید فحشا را به رسمیت بشناسیم . انواع مشکلات روحی و فرهنگی و اجتماعی که دامنگیر این گونه روابط آزاد می شود ، بر جامعه بپذیریم؛ تازه زنانی که به عنوان معشوقه مورد بهره برداری جنسی قرار می‏گیرند، نه تأمین مالی و اجتماعی و... دارند و نه آینده‏ای در خور و سرنوشتی معین. چنان که شخصیت آن‏ها در این فرایند پایمال شده است . وجدانی سرخورده و احساسی سرشار از ملامت خود دارند . این‏ها اموری نیست که انسان آگاه آن را تجویز کند.
بنابراین تنها راه سوم می‏ماند که هم به خواسته‏های فطری و نیازهای غریزی زنان در موقعیت های خاص پاسخ مثبت داده شده ، هم از عواقب شوم فحشا و نابسامانی زندگی این دسته از زنان جلوگیری شود و جامعه نیز از گرداب گناه در امان بماند.
در این میان دو ضرورت مهم اجتماعی وجود دارد :
یکی آن که وجود زنان بی سرپرست و بیوه در جامعه به دلایل گوناگون اقتصادی و روحی و غریزی می تواند موجب مفاسد و مشکلات فردی و اجتماعی هم برای خودشان و هم برای مردان جامعه و هم فرزندان شان گردد ، در حالی که با یک ازدواج موقت یا دائم اما کمرنگ تر از ازدواج اول ، بخش عمده این نیازها برطرف شده و خطرات بسیاری در این زمینه برطرف می گردد .
دیگر آن که انگیزه های موجه جنسی در مردان آن هم در شرایط خاصی که معمولا از طریق همسر خود توان برآورده ساختن آن را ندارند ، در پاره ای موارد تعدد زوجات را کاملا منطقی می‏کند . با ازدواجی مشروع از فشارهای ویرانگر روحی که ممکن است همه توان مفید اجتماعی یک مرد را گرفته و او را وادار به رفتارهای بسیار پر خطر و پر آسیب نماید، جلوگیری می شود .
اگر واقع بینانه بنگریم می بینیم در وضعیت احساس نیاز ، با توجه به قدرت این نیرو در مردان و تاثیرگذاری آن در تصمیمات و رفتارهای فردی و اجتماعی شان و توانایی مردان در برآورده ساختن تمایلات خود از طریق ابزارهای مالی و اجتماعی که دارند، در بسیاری از موارد این نیاز اگر از طریق مشروع ارضا نشود، مردان را وادار به اقدام از طریق نامشروع می‏کند. که تبعات منفی فردی و اجتماعی و خانوادگی آن بسیار بیش تر و خطرناک تر است .
به علاوه برای ارضای نیاز جنسی انواع و اقسام انحرافات و راهکارهای نامشروع هم وجود دارد ، اما اسلام ورود در حوزه های انحرافی برای ارضای نیازهای جنسی را بسیار خطرناک به حال فرد و جامعه دانسته، آن را خروج از مرز و نوعی عدوان و تعدی قلمداد نموده است ؛ تنها راهکارهای اسلام برای برخورد منطقی با این حقیقت وجودی ، طبیعی ترین وجامع ترین راهکار ممکن یعنی ازدواج است که علاوه بر برخورد منطقی با این نیاز درونی زمینه ارضای سایر نیازهای روحی و روانی انسان و رشد و تعالی فردی و اجتماعی او و ایجاد جامعه ای بالنده و پیشرو را نیز فراهم می نماید ؛
اما اگر زمینه ازدواج دائم با این همه نتایج مثبت وجود نداشت، آیا می توان نیازهای جنسی را با همه شدت و قدرتش به حال خود رها کرد و به آن توجه ننمود؟ تجربه انسان در طول تاریخ نشان داده که این امر به طغیان ها و خسارات وحشتناکی منتهی می گردد ؛ به همین خاطر اسلام راهکار دومی برای پاسخگویی به برخی از این نیازها معرفی کرده که ازدواج موقت باشد تا لااقل بستر ناقصی برای فروکش کردن این نیاز شدید فراهم شده ،زمینه تمرد و عصیان انسان در برابر دستور خداوند را سد نماید .
البته در منظر اسلام شروط و قیود خاصی برای این رابطه خاص در نظر گرفته شده ، چنانچه این شرایط و مقررات تعیین شده از سوی شرع رعایت گردد،علاوه بر پاسخگویی طبیعی به یکی از غرایز انسانی ، حقی هم از کسی پایمال نمی‏گردد . همچنین از فساد اخلاقی و رابطه بی حد و حصر و بدون ضابطه مردان و زنان جلوگیری می‌شود .
اگر مختصر ارتباطی با فضای مجموعه های فرهنگی و اجتماعی داشته باشید ،خواهید دانست که مشکل اصلی و پایه ای در بسیاری از مسایل و معضلات جامعه ما را عدم ارضای درست همین نیاز تشکیل می دهد . سرخوردگی از آن بحران های پیدا و پنهانی را به وجود آورده است .
البته قبول داریم ممکن است افراد متخلفی پیدا شوند که از این قانون سوء استفاده نمایند، و زمینه برخی ناهنجاری های خاص را درجامعه به وجود آورند ؛ ولی باید توجه داشت اولا در تمام یا اکثر قوانین،به نوعی تخلف و سوء استفاده وجود دارد ، اما این نشانه نقص قانون نیست،
چه ما بپذیریم و چه نپذیریم در طول تاریخ نیاز جنسی انسان زمینه ارتباطات گوناگون او با جنس مخالف را در شکل های گوناگون به وجود آورده است و خواهد آورد ، اما اگر در این مسئله با دقت بنگریم، متوجه می‌شویم ازدواج موقت، نه تنها عامل توسعه و تشدید این امر نبوده مسبب تجویز هوسرانی نیست، بلکه راهکاری برای محدود کردن، قانونمند کردن و جلوگیری از بی حد و حصر بودن آن است .
در انتها نباید این حقیقت اجتماعی را نیز از یاد برد که ازدواج موقت در بسیاری از موارد هم رابطه مستقیمی با روابط و نیازهای جنسی ندارد .واقعا راهکاری در خصوص رعایت حدود شرع در روابط با جنس مخالف است . در ابعاد گوناگون کارکردهای مختلف و بسیار مفیدی مانند آشنایی های پیش ازازدواج و محرمیت های خانوادگی و حل مشکلات فرزند خواندگی و مانند آن را دارد که از ذکر موارد و جزییات آن خوداری می کنیم .
در مورد بخش پاياني سوالتان بايد عرض كنيم كه چه بسا قيود و حدود قانوني و قضايي در مسير ازدواج مجدد مرد وجود داشته باشد كه جزييات آن را مي توانيد از مراكز پاسخگويي قضايي و حقوقي دريافت نماييد و حد اقلِ اين قيود رضايت همسر اول است كه مردان در قباله ازدواج به امضاء اين شرط ضمن عقد مي پردازند و متعهد مي شوند كه بدون رضايت همسر اول همسر ديگري برنگزينند .
در پایان به چند نکته مهم در مورد تعدد زوجات اشاره می‏کنیم :
1 - روشن است که تعدد زوجات در اسلام یک قاعده نیست، بلکه یک استثنا است و تنها حکم به جواز داده شده، نه الزام؛ یعنی برای برخی که مشکلاتی پیش آمده و مجبور یا نیازمند به ازدواج مجدد هستند، این اجازه داده شده است، چنان که برای آن شرطی گذاشته شده و آن هم اطمینان مرد به این که می‏تواند میان زنان به عدالت در نفقه و توجه و رفع نیازها رفتار کند.
2 - جواز تعدد زوجات با این که در بعضی موارد یک ضرورت اجتماعی است و از احکام مسلم اسلام محسوب می‏شود، اما شرایط آن با گذشته تفاوت بسیار کرده است، زیرا زندگی درگذشته، یک شکل ساده داشت. رعایت عدالت بین زنان آسان بود و از عهده غالب افراد برمی‏آمد، ولی در زمان ما باید کسانی که می‏خواهند از این قانون استفاده کنند، مراقب عدالت همه جانبه باشند. اگر قدرت بر این کار دارند، چنین اقدامی بنمایند. اساساً اقدام به این کار از روی هوی و هوس نباید باشد.
3- ازدواج مجدد امری مشتمل بر رعایت برخی اصول و ضوابط خاص است . یقینا زمینه های اجتماعی و فرهنگی و برخی فشارهای روحی و روانی که ممکن است در این مسیر به درست یا غلط بر همسر اول و فرزندان وارد آید ، در معقول و ممدوح بودن این امر تاثیر گذار است .
چه بسا بتوان گفت اجازه و مشروعیت طبیعی این امر در شرایط عادی منطبق بر رسوم و فرهنگ های رایج در مناطق مختلف است، چنان که در برخی کشورهای عربی این امرکاملا متداول و طبیعی است ، اما اگر در برخی مناطق این امر -حتی بر فرض رسم و فرهنگی غلط - مذموم شمرده می شود .ممکن است تبعات منفی و مضری برای فرد یا دیگر اطرافیان داشته باشد ، در شرایط عادی باید این گونه مسائل مورد توجه قرار بگیرد ؛ مگر آن که وضعیت و شرایطی ویژه حاکم باشد که مساله به گونه دیگری است .
دستورات اسلام که در قالب دستورات فقهی بیان می شود ، غالبا تبیین چارچوب قانونی و از منظر خشک ضرورت های اجتماعی است که به اصطلاح کف دستورات و ضوابط اسلامی محسوب می شود . هیچ گاه بیان نشده که ما بر اساس این ضوابط و دستورات زندگی کنیم و تنها این امور کلی و حداقلی را معیار قرار دهیم ، بلکه در اسلام دستورات گوناگون اخلاقی و تربیتی هم وجود دارد که شیوه ائمه و حتی مومنان ، زندگی براساس آن مبانی بوده است .
در نتیجه هر چند اجازه تعدد زوجات در وضعیت های خاصی به مردان داده شده ، اما این تنها بیان معیار و میزان قانونی است که در شرایط ویژه مورد استناد و عمل قرار بگیرد، نه آن که می توان بلکه باید در هر حال این گونه عمل شود ؛ اگر این گونه باشد، زن هم موظف نیست کم ترین کاری در منزل انجام دهد حتی در برابر شیر دادن به فرزند خود هم می تواند از شوهرش مزد دریافت کند . اگر بنا باشد زندگی بر این مبنا به پیش برود ، چیزی از کانون گرم خانواده مورد نظر اسلام باقی نمی ماند .
اصولا حتی زندگی معصومان هم بر این اساس نبود . نمونه های نقل شده از زندگی این بزرگواران حاکی از آن است که ایشان مبنای زندگی خود را بر اساس خطوط قرمز قانونی و فقهی (حقوق حداقلی) بنا نمی کردند ، بلکه معیار و مبنا را سنت ها و دستورات اخلاقی(حقوق حداکثری) قرار می دادند .
در روایات نقل شده که بعد از ازدواج امیرالمومنین و حضرت زهرا علیهماالسلام ، ایشان از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم درخواست نمودند وظایف و مسئولیت هرکدام را در زندگی تعیین نمایند ؛ حضرت فرمودند : امور داخل خانه با زهرا و کارهای بیرون با علی .
پس از تقسیم کار حضرت فاطمه (س) فرمود: « خدا می داند چقدر از این تقسیم خرسند شدم که پدرم مرا از رنج معاشرت با مردان معاف داشت » .(6)
از منظر فقهی و قانونی روشن است که زن وظیفه ای جز تمکین در برابر مرد در امور جنسی و مسائل مرتبط در امور زناشویی ندارد . همه امور مرتبط با خرج و کارهای زندگی با مرد است ، اما ایشان با مراجعه به پیامبر برای زندگی خود دستور عمل خواستند و... .
بر این اساس روشن است که مرد هم هر چند از نظر قانونی اختیار رفتارهایی مانند تعدد زوجات را دارد ، اما باید اقتضائات و ضرورت ها و پیامدهای گوناگونی که بر این امر مترتب می شود ، مد نظر قرار دهد. تنها به قانون و اجازه شرع توجه ننماید . البته طبیعی است که زن هم باید ضرورت هایی را که برای همسر و جامعه به شکل منطقی و طبیعی وجود دارد، مورد ملاحظه قراردهد . توقع نداشته باشد مرد در فشارهای سخت جنسی و تمایل به ازدواج مجدد ، یا میل به سرپرستی زن یا خانواده ای دیگر-که در مواردی واقعا ضروری است- تنها به احساسات زنانه او توجه نماید .

پی‌نوشت‌ها:
1. روم (31) آیه 30.
2. بقره (2) آیه 187.
3. نظام حقوق زن در اسلام شهيد مطهري مرتضي ص 82 ، مجموعه آثار ، انتشارات صدرا ، تهران 1374ش .
4. شيخ حر عاملى، وسائل الشيعة ج 21، ص 22، مؤسسه آل البيت عليهم‏السلام قم، 1409 هجرى قمرى .
5. همان، ج 21، ص 23.
6 . همان ، ج 14 ص 123.