با عرض سلام و تشکر از ارتباط تان با این مرکز.
در ابتدا باید اشاره شود که هر یک از دو مذهب شیعه و سنی روش وضو و نماز خود را به وضو و نماز پیامبر نزدیکتر می دانند و این هم طبیعی است. حال باید دید که حق با کیست در تحلیل این مسله در دو محور مطالبی اشاره می شود تا حقیقت حال روشن گردد.
الف_هر یک از مذاهب فقهى اسلامى براى استنباط احکام دین، از یک سرى اصول و مبانى بهره می گیرند. طبیعى است که اگر در اصول، مبانى و منابع استنباط با هم اختلاف داشته باشند، نتیجه و ره آورد استنباط ها متفاوت خواهد شد. بسیارى از اختلافات فقهى شیعه و سنی،ریشه در تفاوت دیدگاه ها در اصول و مبانى استنباط دارد، مثلاً اهل سنت افزون بر قرآن و سنت پیامبر(ص) به سنت صحابه و گاهى به سنت تابعین ارزش مى دهند، ولى شیعه افزون بر قرآن و سنت پیامبر (ص)، به سنت اهل بیت بها مى دهند و سنت صحابه را اگر مستند به سنّت پیامبر نباشد، به عنوان منبع شرعى نمى پذیرند.
اختلاف در وضو هم از همین نوع است. شیعیان با تمسک به حدیث ثقلین که مورد اتفاق فریقین است، به اهل بیت و امامان معصوم(ع) مراجعه مى کنند و احکام شرعى خویش را فرا مى گیرند، امّا اهل سنّت چنین عمل نمی کنند.
در زمان خلفا به ویژه خلیفه دوم (عمر) سیاست جلوگیرى از نشر حدیث رواج داشت و خلفاى بعدى تا زمان عمر بن عبدالعزیز، همین سیاست را در پیش گرفتند که سرانجام بسیارى از روایت هاى پیامبر و حوادث صدر اسلام و حتی نحوه اعمال پیامبر به فراموشى سپرده و یا در مورد آنها اختلاف ایجاد شد و نسل هاى بعدى نسبت به آن بیگانه شدند. اما شیعیان با مراجعه به امامان معصوم(ع) توانستند سنت پیامبر را حفظ کنند و آن را سرمشق زندگى خویش قرار دهند؛ به عنوان مثال در مورد وضو: امام باقر(ع) ظرف آبى برداشت و به وضو پرداخت و فرمود: پیامبر چنین وضو مى ساخت.(1)
کیفیت وضوى اهل سنت به جهت تفسیرى است که از آیه "فاغسلوا وجوهکم و ایدیکم الى المرافق" (2) دارند.
ظاهر معناى آیه چنین است که صورت و دستها را تا آرنج بشویید. اهل سنت از کلمه "الى" خیال مىکنند که آیه مىگوید دستها را از سرانگشتان به طرف آرنج بشویید، ولى با اندکى دقّت روشن مىشود که کلمه "الى" تنها براى بیان حدّ شستن است، نه کیفیّت شستن.
توضیح: آیه درست به آن مىماند که انسان به کارگرى سفارش مىکند دیوار اتاق را از کف تا یک متر رنگ کند. بدیهى است منظور این نیست که دیوار از پایین به بالا رنگ شود، بلکه منظور این است که این مقدار باید رنگ شود، نه بیشتر و نه کمتر. بنابراین فقط مقدارى از دست که باید شسته شود، در آیه ذکر شده ، اما کیفیت آن در سنت پیامبر (که به وسیله اهل بیت به ما رسیده) آمده و آن شستن آرنج است به طرف سر انگشتان.(3)
البته مذاهب چهارگانه اهل سنت، شستن دست هنگام وضو از سر انگشتان تا آرنج را واجب نمىدانند و مىگویند بهتر است که بدین طریق وضو گرفته شود.
امامیه(شیعه) گفتهاند: از آرنج واجب است و عکس آن باطل است، هم چنان که مقدّم داشتن دست راست بر چپ واجب است. باقى مذاهب گفتهاند: شستن آنها به هر طریقى که باشد، واجب بوده و تقدیم دست راست و شروع از انگشتان تا آرنج افضل است؛ (4) یعنى ثواب بیشترى دارد.
شستن پا به جاى مسح که میان اهل سنت رواج دارد، تفسیر خاصى است که از ادامه همان آیه ارائه دادهاند. به نظر آنها کلمه "ارجلکم" (پاها) بر "وجوهکم" (صورت ها) عطف شده و باید مانند آن شسته شود، اما شیعه معتقد است این کلمه بعد از کلمه رؤوس (سرها) ذکر شده و عطف به آن است و باید پاها را مانند سر مسح کنید.
در هر حال اختلاف عمل در مذاهب اسلامى ناشى از اختلاف برداشت و فهم متفاوت از آیات بوده و سنت پیامبر را هر دو گروه طبق عقیده خود مىدانند، اما شیعه افتخار دارد که پیرو ائمه اطهار بوده و پیشوایان معصوم(ع) به آیات الهى و روش و سنت و گفتار رسول خدا(ص) آگاهتر بوده اند.
همان گونه که بیان شد در روایات ائمه(ع) بیان شده که روش وضوى پیامبر(ص) به روش شیعه بوده است.
ب_ در باره کیفیت نماز نیز بايد گفت در نگاه شیعی پیامبر(ص) همان گونه نماز می خواند که اکنون می خوانیم. اصولاً ما کیفیت نماز و اصل آن را از پیامبر آموخته ایم و به گونه ای عمل می کنیم که او عمل کرده است.
کیفیت و شکل و نحوه خواندن نماز تعبدّی است. پیامبر(ص) که با عالم وحی اتصال و ارتباط داشته، کیفیت آن را برای ما بیان کرده و فرموده: "صلّوا کما رأیتمونی أصلّی؛(5) همان گونه که من نماز میخوانم، شما نیز بخوانید"گفتنی است که در انجام اصل فریضه نماز بین شیعیان و سنّی ها تفاوتی زیاد وجود ندارد، جز در چند مورد خاص مثل : دست بسته یا دست باز نماز خواندن، آمین گفتن بعد از «ولاالضالین»، مقید بودن یا مقید نبودن سجده گاه به اموری مانند خاک و سنگ و ....
شیعه معتقید اند که. پیامبر این گونه نماز می خواند که ما می خوانیم؛ اهل سنت نیز چنین مدعی اند این سخن گویای این حقیقت است که همه گروه ها و مذاهب اسلامی سنّت پیامبر را قبول دارند و آن را همانند قرآن از مصادر و منابع شناخت احکام اسلام می دانند.
، ولی در روایاتی که از پیامبر نقل شده، ممکن است برخی از آن پایه و اساسی نداشته باشند و راویان به دروغ آن را به پیامبر نسبت داده باشند. بدین جهت است که گاه روایات متضاد از پیامبر نقل شده است. این یکی از مشکلاتی است که فقیهان و کارشناسان اسلام مدام در پی شناخت روایات صحیح و تمایز آن با روایات نادرست هستند. آنان با یک سری معیارها به شناخت روایات ساختگی می پردازند. این امر در مورد روایاتی که درباره نماز وارد شده، جاری است.
برخی تفاوت های موجود در مورد انجام فریضه نماز بین شیعیان و سنّی ها مثلاً دست بسته نماز خواندن، یا در نماز جماعت بعد از« ولاالضالین» آمین گفتن که در بین سنّی ها رواج دارد، ریشه در سنّت خلفا دارد. این ها اموری است که برخی از حاکمان پدید آوردند و بدعت نهادند. سیره پیامبر این گونه نبود، لیکن سنّی ها این سخن را قبول ندارند و این اعمال را به پیامبر نسبت می دهند، اما شیعیان آن را جعلی می دانند.
شیعیان عمدتاً از زبان اهل بیت به سیره و سنت پیامبر نائل می گردند، ولی سنی ها عمدتاً از زبان صحابه نقل می کنند. این ها ریشه تفاوت ها در نقل سنت نبوی است.
برای مطالعه بیشتر می توانید به کتابهای ذیل مراجعه نمایید
1- راهنمای حقیقت (پاسخ به شبهات پیرامون عقاید شیعه) از آیت الله جعفر سبحانی، نشر مشعر.
2- پاسخهای ما به پرسشهای اهل سنت(پاسخ به چند پرسش فقهی و اعتقادی) از علی عطائی اصفهانی، نشر مشعر.
پىنوشتها:
1. شیخ حرّ عاملی، وسایل الشیعه، ج 1، ص 274،ج 7.نشر دار الاحیا التراث العربی بیروت 1412 ق.
2 . سوره مائده (5) آیه 6.
3 . تفسیر نمونه، ج 4، ص 286.
4 . محمد جواد مغنیه،الفقه علی المذاهب الخمسه ص 40.نشر بیروت 1402 ق.
5.بحارالانوار، ج 82، ص 279 نشر دار الاحیا التراث العربی بیروت 1403 ق .
