با سلام آیا ملائکه از خود اراده ای دارند یا خیر؟در صورت نداشتن چرا بعضی از آنها دچار اشتباهاتی شده اند ،مانند: فطرس
فرق انسان ،ملائکه و جن در چیست؟نه در آفرینش، بلکه در نحوه عبادت کردن و کیفیت عقاب و ثواب واراده واختیار و جبر؟
با عرض سلام و تشکر از ارتباط تان با اين مرکز.
با بررسي آيات و روايات متعدد، ميتوان ويژگيهاي زير را براي فرشتگان برشمرد:
1. موجودات شريف و ارزشمندي هستند که واسطه بين خداوند و عالم محسوس به شمار ميآيند و در همه حوادث بزرگ و کوچک جهان نقش دارند؛ بر هر امري با توجه به ابعاد و جنبههاي مختلف آن يک يا چند فرشته گمارده شده است، نقش فرشتگان در حوادث و جريانها، اجراي فرمان الاهي و تثبيت در جايگاه ويژهاش است. قرآن کريم در اين باره ميفرمايد: «لا يسبقونه بالقول و هم بامره يعملون؛ آنها در هيچ سخني بر خداوند پيشي نميگيرند و مطيع امر خداوند».(1)
2. در فرشتگان سرکشي و نافرماني وجود ندارد؛ چون ارادهاي مستقل از اراده خداوند ندارند تا چيزي خلاف خواست او بخواهند. قرآن در اين مورد ميفرمايد:«لا يعصون الله ما امرهم و يفعلون ما يؤمرون؛ فرمان خداوند را مخالفت نميکنند و امر او را اطاعت ميکنند.». (2)
3. فرشتگان از نظر مقام و درجه مختلفند. برخي برتر از برخي ديگرند و عدهاي فرمانده و عدهاي فرمانبردارند. آن که فرمانده است به امر الهي امر ميکند و فرمان ميدهد و آن که فرمانبر است نيز به دستور الهي مطيع و فرمانبردار است . همگي در اين ويژگي که از خود اراده و اختياري ندارند، مشترکند؛ چنان که قرآن ميفرمايد: «و ما منّا اِلاّ و له مقام معلوم؛ هر کدام از ما فرشتگان داراي رتبه و جايگاه معين و مشخصي است».(3)
4. چون کارهاي فرشتگان به امر خداوند و اراده او است و خداوند در همه امورش غالب و چيره است - «و الله غالبٌ علي امره؛ خداوند بر کارش مسلط و چيره است.(4) هيچ چيز در آسمانها و زمين او را عاجز و مغلوب نميسازد.(5)
فرشتگان نيز که فرمانبرداران حق بوده، اراده و خواستي جز اراده و خواست او ندارند و همواره چيره و پيروزند. (6).
اما در مورد فطرس که يکي از فرشتگان الهي است، روايات متعددي داريم که مضمون و محتواي آنها يکسان است. در روايتي ميخوانيم: فطرس فرشتهاي بود که گردا گرد عرش الهي در گردش بود و درباره دستوري از اوامر خداوند کوتاهي و سستي ورزيد. بالش به کيفر اين نافرماني چيده شد و فعاليت او محدود شد. هنگامي که امام حسين(ع) متولد شد، جبريل براي عرض تبريک به پيامبر(ص) به سوي زمين فرود آمد و در راه با فطرس ديدار کرد. جبريل به وي پيشنهاد کرد براي عرض تبريک و تهنيت، با او نزد پيامبر برود. هنگامي که جبريل او را به حضور پيامبر برد، به امر پيامبر بالش را به بدن پاک امام حسين(ع) ماليد و سلامتش را باز يافت.(7)
عدهاي از بزرگان معتقدند داستان فطرس با آيات صريح قرآن که ويژگيهاي فرشتگان را برشمرده، آنها را بندگان مطيع و کريم و شايسته خداوند معرفي ميکند و از هر نوع سرپيچي و نافرماني پيراسته ميداند، سازگاري ندارد؛ پس بايد اين گونه روايات را نادرست شماريم؛ (8) و يا بايد گفت به فرض درستيشان، بدان سبب که نکتهاي فراتر از ادراک ما دارند، بايد علمش را به اهلش يعني اولياي برگزيده الهي واگذاريم و خود را در فهم آن ناتوان بدانيم.
در مقابل عدهاي بر اين باورند که فرشتگان اصناف و درجههاي گوناگون دارند. گروهي مقرّبند و گروهي در درجه پايينتر جاي گرفتهاند. آياتي که هر گونه نافرماني و سرپيچي را از فرشتگان نفي ميکنند، به فرشتگان مقرب مربوط است. فطرس از فرشتگان مقرب نبود تا از هر نوع سرکشي پيراسته باشد؛ (9) به ويژه آن که تخلّف و سرپيچي فطرس در برخي روايات کندي و سستي ورزيدن خوانده شده که نوعي ترک اولي است ، نه گناه. چنان که پيامبران نيز درجات مختلف دارند: «تلک الرسل فضّلنا بعضهم علي بعض؛ بعضي پيامبران را بر بعضي برتري بخشيديم.».(10)
عدهاي از انبيا ترک اولي داشتند؛ ولي جمعي مانند پيامبر و خاندان پاکش جز اراده الهي ارادهاي نداشتند . حتي از ترک اولي نيز پيراسته بودند ؛ به همين نسبت شايد بتوان گروهي از فرشتگان را در نظر گرفت که اختيارات خاص و درجاتي از انتخاب و اراده مستقل را دارا بودند .
پينوشتها:
1. انبيا(21) آيه 27.
2. تحريم(66) آيه 6.
3. صافات(37) آيه 164.
4. يوسف(12) آيه 21.
5. فاطر(35) آيه 44.
6. ر.ک: الميزان، ج17، ص12، ذيل آيه اول سوره فاطر.
7. علامه مجلسي بحارالانوار، ج26، ص340، روايت 10 و ج43، ص243، روايت 8 و ج4، ص182، روايت 7. انتشارات اسلاميه ، تهران .
8. اطيب البيان في تفسير القرآن ، طيب سيد عبد الحسين، ج 1 ص 511 ، انتشارات اسلام ، تهران ، 1378 ش.
9. توصيه ها، پرسش ها و پاسخ ها در محضر آيت الله جوادي آملي، ج 2، ص 88-87. انتشارات معارف ، تهران 1379 ش .
10. بقره(2) آيه 253.
