تهذیب نفس

پرسش: سلام من احساس می کنم که از حضرت مهدی (عج) دور شدم و سنخیتی با ایشان ندارم . لطفا مرا راهنمایی کنید.
پاسخ:
$$پرسشگر گرامی با سلام سپاس از ارتباط تان با این مرکز
روح انسان بسیار لطیف و حساس است . هنگام تولد چون آیینه ای صاف و صیقلی است . هر واقعیت ریز و درشت در آن منعکس می شود . از این رو از ارتباط معنوی با محبوبش - امام زمان - لذت معنوی خاصی به او دست می دهد و احساس می کند به او نزدیک شده است .
اما چه می شود که گاهی انسان نه تنها احساس نزدیکی و قرب به محبوب را پیدا نمی کند ، بلکه چشم باز می کند و می بیند بین او و محبوب فاصله ای بسیار است ؟
از متون دینی استفاده می شود مهمترین عامل احساس دوری از محبوب ، اشتغال به غیر محبوب و گاهی گناه و یا غفلت است .
وقتی گناه و غفلت ، همانند گرد و غباری بر آینه قلب انسان نشست و آن را تیره و تار ساخت و لطافتی را که خداوند لطیف به آن داده بود ،از دست داد، انسان لذت ارتباط معنوی با محبوب را از دست خواهد داد و به مرور زمان بین خود و محبوبش احساس دوری و فاصله خواهد کرد.
چه کنیم تا این احساس که چون مانعی بین ما و محبوب است ، برداشته شود؟
نزدیک شدن به محبوب و باز گشت به آن حال و هوای زیبای دوستی امام، نیازمند قلب لطیف و رقیقی است که از گناه قلبی و فکری و بدنی دور باشد و خدا را پیوسته و در همه حال حاضر و ناظر بر حال درون و بیرون خویش ببیند.
مطمئناً در یک دل نمی توان دو دلبر جای گیرد. وقتی قلب و دل ، جایگاه شیطان و هوس ها گشت ، دیگر محبت خدا و اولیای پاکش در آن جا نمی گیرد. چنین انسانی از عبادت ، لذتی نمی برد و چه بسا آن را برای همیشه ترک نماید. چرا که محبت به امام زنده و تبعیت او هم عبادتی است که با اشتغال بیش از حد به دنیا و ارتکاب گناهان و غوطه ور گشتن در غفلت ها در انسان رنگ می بازد و گاه چراغ محبت و اطاعت به خاموشی می گراید!!
لذا کم کردن از بار گناه و سبک شدن از سنگینی گناه ، انسان را آماده دریافت فیض و رحمت الهی می کند و کم کم نور معرفت و محبت و تبعیت از امام زنده و غایب را در دل انسان شعله ور می سازد.
البته این نکته را نیز باید یادآور شد که:
گاه علت احساس دوری ، از طرف عوامل دیگری مثل : تشویش ها و فشارهای زندگی و به هم ریختگی های درونی است. گاهی حتی تصورات اشتباه در باره آن حضرت یا توقعات بیش از حد فرد از خود می تواند چنین احساسی را ایجاد کند. بهتر است شما در تماس بعدی ، از چگونگی این احساس و وضعیت خود بنویسید تا به خواست خدا به نتیجه مطلوب برسیم.
موفق باشید

پرسش: و اینکه برای تهذیب نفس جه کارهایی باید انجام داد؟ لطفا درقالب جدول برنامه ای بنده را راهنمایی کنید . بنده مثلا برای اجتناب از حرف های بیهوده نتوانستم این خصلت را از خودم دور کنم (ترک بعضی از عادات خیلی مشکل است حتی ممکن است انسان به سمت ناامیدی از اصلاح خود برود) لطفا بنده را راهنمایی کنید تهدیب نفس برای بنده خیلی مشکل آفرین شده .برای آسان شدن تهدیب نفس و موفق شدن در این امر چه کار کنم؟ باتشکر
پاسخ:
تهذیب نفس و خودسازی تنها راه رستگاری ‌است. قرآن کریم می فرماید: «‌قد افلح من تزکی؛ (1) هر کس خود را تزکیه کرد، رستگار شد».
در آیه دیگر می فرماید: «‌قد أفلح من زکّاها و قد خاب من دسّاها؛ (2) رستگار شد کسی که خود را تزکیه کرد و زیانکار است کسی که فریب نفس خود را خورد».
پرسیده اید : برای تهذیب نفس چه کارهایی باید انجام داد؟
در پاسخ می گوییم :
تو پای در راه نه و هیچ مترس خود راه بگویدت که چون باید رفت
اگر آیینه‏ دل از زنگار گناه و شرک پاک گردد، نور حقیقت حق تعالی در آن تجلی می‏یابد و نفس مغلوب می گردد. گام اول برای تحقق این منظور، بیداری دل از خواب غفلت و توجه کردن به غافل بودن خویش می‏باشد که عارفان از آن به «یقظه»تعبیر می کنند. این بیداری الحمد لله در شما پدید آمده است. آن چه که شما را نگران ساخته ، چگونگی حفظ و حراست آن و قدرت تصمیم گیری و ایستادن در برابر خواسته های نفس است که به آن اشاره نیز کرده اید : "برای اجتناب از حرف های بیهوده نتوانستم این خصلت را از خودم دور کنم"
اهل معرفت مراحلی را جهت غلبه بر هوای نفس و خود سازی ‌، و وصال به قرب الهی، معرفی کرده‌اند که به بخشی اشاره می کنیم :
1. طلب و اراده :
اساسی ترین و مشکل ترین گام در مسیر خود سازی جهت غلبه بر نفس « خواستن» و داشتن « عزم و اراده » قوی و استوار است . انسان تشنه و گرسنه تا رمق دارد ، دنبال آب و غذا می دوَد . چون نقش و اهمیت آن را در حیات و هستی خویش می داند. انسان تشنه کمال و انسانیت ، و گرسنه محبت و قرب الهی نیز می داند که همه حیات و هستی معنوی و بقای ابدی او، در غلبه بر هوای نفس و حرکت در مسیر عبودیت و بندگی خدا نهفته است .
بر اساس آموزه های قرآن کریم ، تمام عمر و اعمال انسان بر باد فنا است. جز عملی که بر ای پروردگار انجام شده باشد و منتسب به او باشد . (3)
تقویت عزم و اراده مرحله ای است که باید به تدریج و با صبر و حوصله حاصل شود و این حاصل نمی شود مگر با افزایش "خویشتن شناسی" و معرفت نسبت به خدا و صفات جمال و جلال او و آگاهی از نعمت های بیکران به ویژه نعمت های معنوی و هدایتگری هایی که به انسان ارزانی داشته است.
تا میوه های این معرفت - که مهم ترین آن نهادینه شدن ذکر خدا در روح و قلب و تقویت اراده و شوق و علاقه لازم به خود سازی است - در انسان پدید نیاید، تا شوق و علاقه به خود سازی در انسان پیدا نشود و انسان در طلب آن مجاهدت نکند ، درهای « وصال » و « قرب الهی » به روی او باز نمی گردد.
پس باید با استمرار مطالعه در جهت شناخت خدا و آگاهی یافتن از حال و کار خود و « هدف خلقت » و مسئولیتی که در این گنبد دوار دارد، در جستجوی رسیدن به حقیقت باشد.
کم ترین ثمره آن تصمیم بر ترک گناه و حرکت در راستای رضایت پروردگار است . ذکر خدا در دل هم باعث تقویت بصیرت و بینش فرد می شود . چراغ نور و حکمت را در درونش روشن می کند. قدرت تشخیص حق و باطل به او می بخشد. باعث فزونی قدرت اراده و تصمیم گیری می گردد. در این صورت او همیشه تابع خواست خداوند بوده و همواره درصدد انجام تکالیف الهی است. هر قدمی که بر می‏دارد و هر سخنی که می‏گوید و هر برنامه‏ای که دارد ، نخست می بیند آیا رضای خداوند در آن هست یا نه!!
تقید به نماز اول وقت به ویژه نماز صبح و مداومت به خواندن نماز شب ، تلاوت قرآن و تدبر در آن ، شما را در رسیدن به هدف و مقصد نهایی کمک می کند .
2. مشارطه‌:
شرط نمودن و عهد و پیمان بستن با خویشتن برای اطاعت فرمان الهی و پرهیز از گناه‌ است، به این که: اگر غفلت و تخلفی صورت گرفت ، زود توبه کند و نفس خویش را جریمه نماید. بهترین وقت آن بعد از نماز صبح است‌. البته در طول روز هم باید يادآور آن شرط و پیمان شود.
3. مراقبه‌:
به معنای مواظبت و زیر نظر گرفتن عملکردها ، رابطه ها ،نگاه ها ،خواسته ها و بالاخره پاکی خویش است. کسی که قلبش آگاه به این است که جهان هستی مخلوق خدا و همه عالم محضر اوست . انسان ، کجا و در کدامین مکان و زمان می تواند حضور داشته باشد که خدا آن جا نباشد و یا او را نبیند، فرشتگان الهی در همه جا و همه حال مراقب اعمال او هستند؛ "و إن‌ّ علیکم لحـَافظین ؛ ‌(4) بی‌شک حافظان و مراقبانی بر شما گمارده شده است‌". در این حال قدرت اراده و ایمانش در کنترل نفس افزایش می یابد.
4. محاسبه‌:
هر کسی در پایان هر روز، هفته، ماه، و سال ، به محاسبه کارهای خویشتن بپردازد، عملکرد خود را در زمینه خوبی‌ها و بدی‌ها، خداپرستی و هواپرستی دقیقاً مورد محاسبه قرار دهد، بداند که قبل از او خدا او را محاسبه کرده است؛
اگر آن چه را در دل دارید، آشکار یا پنهان کنید، خداوند شما را محاسبه می‌فرماید: "و إن تبدواْ مَا فی‌َّ أنفسکم‌ْ أوتخفوه‌ُ یحاسبْکم به‌ِ اللَّه " ‌. (5)
برای تقویت برنامه خود سازی و پیروی نکردن از خواسته های نفس، لازم است از هم‏نشینی با اهل دنیا و دور از معنویت، پرهیز شود. خداوند در قرآن کریم می‏فرماید:
« فاعرض عن من تولی عن ذکرنا و لم یرد الا الحیوه الدنیا ؛ (6) از کسانی که از یاد ما روی گرداندند و جز زندگی دنیا را نخواستند ،روی بگردان !» .
برای هر مرحله از تقوا و تهذیب نفس، تکلیف ویژه ای است که رعایت آن در هر مرحله‏ای، زمینه ساز درک بیش تر و توفیق افزون‏تر و توجه و تقرب خواهد شد.
«یا ایها الذین آمنوا ان تتقوالله یجعل لکم فرقانا و یکفر عنکم سیئاتکم و یغفر لکم و الله ذوالفضل العظیم ؛ (7) ای اهل ایمان! اگر پرهیزگار بوده و تقوای الهی پیشه کنید ، خداوند برای شما نیروی تشخیص حق از باطل قرار داده ، بدی‏های شما را پوشانده ،شما را بیامرزد و خداوند دارای فضل و رحمت بزرگ است» .
تذکرات:
در خودسازی و جهاد با نفس به چند نکته اساسی باید توجه نمود:
1. همان گونه که در تربیت و سلامت بدن، ریاضت و ورزش لازم است، در خود سازی و تهذیب نفس نیز ریاضت و مبارزه و جهاد با نفس ضرورت دارد.
2. همان گونه که در پرورش اندام، از نرمش و فعالیت‏های ساده و اندک آغاز می‏شود و به تدریج به ورزش‏های سنگین‏تر وارد می‏شوند، در تربیت روح نیز باید از اندک شروع کرد و به تدریج به مراحل بالاتر رسید.
3. همان طور که در ورزش بدنی، تداوم و استمرار لازم است، در ریاضت نفسانی نیز تداوم، شرط رسیدن به مقصد است. قرآن می‏فرماید: "به یقین کسانی که گفتند: پروردگار ما خداوند یگانه است، سپس استقامت کردند، فرشتگان بر آنان نازل می‏شوند که نترسید و غمگین مباشید!". (8)
علی (ع) می‏فرماید: "قلیلٌ مدوم علیه خیر من کثیر مملول منه؛ (9) عمل اندکی که پیوسته باشد، بهتر است از بسیاری که تو را خسته و وامانده سازد".
در حدیث دیگری امام باقر (ع) می‏فرماید: "احب الاعمال الی اللَّه عز وجل ماداوم علیه العبد و ان قل؛ (10) محبوب‏ترین کار نزد خدا، آن است که انسان بر آن مداومت کند. هر چند اندک و ناچیز باشد."
4. چنان که در سلامت جسم، فعل و ترک (دارو و پرهیز) هر دو با هم مؤثر است، در سلامت و تهذیب روح نیز فعل و ترک هر دو لازم است، مانند ادای واجبات و ترک گناهان و محرمات و تولی و تبری.
5. مهم‏ترین چیزی که در جمیع مراحل باید رعایت شود، نیت و حضور قلب و اخلاص است. خداوند در قرآن بر این نکته تأکید دارد که در مسیر دین و پرستش بایستی اخلاص داشته باشید: "به آن‏ها دستوری داده نشده بود جز این که خدا را با کمال اخلاص پرستش کنند". (11)
6. یکی از مشکل‌ترین کارها تهذیب نفس و خود سازی است. به تغبیر قرآن: راه فلاح و رستگاری همین‌است. "‌قد افلح من تزکی ؛ (12) هر کس خود را تزکیه کرد، رستگار شد" و "‌قد أفلح من زکاها و قد خاب من دسّاها ؛ (13) ‌همانا رستگار شد کسی که خود را تزکیه و زیان کرد کسی که فریب نفس خود را خورد".
‌عالمان علم اخلاق می‌گویند: برای خودسازی ابتدا باید زشتي هاي اخلاقی و اخلاق بد را از خود دور کرد، سپس‌درخت پاکی نشاند. دیو چو بیرون رود ، فرشته در آید .
با وجود صفاتی مانند حسد و کبر و خودپسندی و خودخواهی و شهوترانی،‌ دسترسی به صفات پسندیده و انجام اعمال خیر و غلبه بر هوای نفس، بسیار مشکل خواهد بود.
‌اخلاق بد در وجود انسان به منزله بیماری ای است که مفاسدی به دنبال دارد.
پیامبر (ص) فرمود: "‌لا تدخل الملائکه بیتاً فیه کلب؛ (14)‌ ملائکه داخل خانه‌ای که در آن سگ باشد، نمی‌شوند".
پس چگونه ملائکه در خانه دلی داخل شوند که پر از صفات رذیله و سگان درنده وجود آدمی هستند ؟!
‌7. عادت دادن نفس بر عادات خوب و پسندیده، گر چه بر نفس انسانی شاید مشکل باشد، ولی‌ چاره‌ای از آن نیست. عادات خوب مانند: خواندن نماز در اول وقت و با جماعت، خواندن مناجات و راز و نیاز با‌خدا، قرائت قرآن، خواندن نماز شب، کمک و دلسوزی نسبت به مستضعفان و بینوایان احترام به بزرگان، امر به‌معروف و نهی از منکر.

نکات پایانی:
1. به هیچ وجه عجله نکنید و بر خود فشار نیاورید؛ زیرا خود سازی امری تدریجی است.
2. همان گونه که اشاره شد ، قدم های اولیه را باید بیشتر متوجه معرفت خدا و معرفت نفس سازید.
3. در بارهء عادت به سخنان بیهوده بیشتر توضیح دهید تا راهنمایی لازم صورت گیرد.
موفق باشید
‌
پی‌نوشت‏ها:
1. اعلی(87)، آیه 14.
2. الشمس (91) ، آیه 9.
3. قصص(28) ، آیه 88.
4. انفطار(82) ، آیه 10.
5. بقره (2) ، آیه 284.
6.نجم (53) ، آیه 29.
7. انفال(8) ، آیه 29.
8. فصلت (41) ، آیه 30.
9. صبحی صالح، نهج البلاغه، دار الکتب اللبنانی، 1982م ، حکمت 444.
10. شیخ کلینی ، الکافی ، دار الکتب الاسلامیه ، طهران ، 1365 ه ش، ج2، ص82 .
11. بینه (98) ، آیه 5.
12. اعلی (87) ، آیه 14.
13. شمس (91) ، آیه 9.
14. علامه مجلسی ،بحارالانوار، مؤسسه الوفا ، بیروت ، 1404 ه ق، ج 62، ص 54.