قرآن

پرسشگر گرامی با سلام و سپاس از ارتباطتان با این مرکز
ایمان دو جنبه دارد : نظری و عملی. هر یک از آن دارای درجات و مراتبی است. اولین درجه ایمان نظری شناخت و معرفت خدا و اعتقاد به وحدانیت او و عقیده بر این که نظام هستی قائم به تدبیر و اراده او و متحرک به قدرت قیومی او است . همه موجودات در پیدایش و بقا و هستی خویش به او نیازمندند.
پس از آن، اعتقاد به فرشتگان به عنوان کارگزاران خداوند در نظام هستی و عقیده به وحی و نبوت همه انبیا از حضرت آدم (ع) تا حضرت خاتم النّبیّین (ص) و اعتقاد به عالم برزخ و قیامت کبری و حساب و کتاب، حشر و نشر و بهشت و جهنم از شعبه‌های ایمان نظری است.
ایمان عملی ثمره ایمان نظری و میوه شناخت و آگاهی از حقیقت (حق مطلق) است.
اگر تحقیق و تلاش انسان جهت دست‌یابی به معرفت و شناخت از آفاق و انفس به قصد حقیقت‌جویی و با عمل به واجبات و ترک محرمات همراه باشد، به مقتضای آیه:« والّذین جاهدوا فینا لنهدینّهم سبلنا؛(1) آن ها که در راه ما (با خلوص نیت) جهاد کنند، قطعاً به راه‌های خود، هدایت شان خواهیم کرد» مشمول عنایت ویژه حق مطلق، قرار می‌گیرد و در مسیر دستیابی به معرفت و شناخت خداوند که حق مطلق است، هدایت می‌شود.
توبه ،بازتاب و میوه معرفت
___________
چنین علم و آگاهی نه تنها در ذات خویش نور هدایت و ایمان را به همراه دارد، بلکه به تعبیر پیامبر این گونه معرفت، حقیقت و ماهیتی جز نور روشنگر و ایمان امنیت‌ آفرین ندارد. نور معرفت و آفتاب ایمان وقتی درون دل را روشن ساخت. انسان را به حقیقت هستی و هستی آفرین آشنا نمود. آدمی از این طریق توانست خود را بشناسد و در کارهایی که انجام داده و یا می‌توانست انجام بدهد، ولی انجام نداده ، تأمل نماید. از عواقب آن با خبر شود. تحوّل درونی و انقلاب فکری و عقیدتی عمیقی در او پدید می‌آید که اصطلاحاً به آن توبه می‌گویند.
بنابراین،نخستین گام در مسیر دستیابی به ایمان واقعی ، کسب آگاهی و معرفت دینی است که شامل شناخت اصول اعتقادی ،خویشتن شناسی و دست یافتن به رابطه خالق و خلق و رسالت و مسؤولیت هایی است که در برابر پروردگار به عهده دارد. نتیجه و ثمره حقیقی و عینی چنان شناختی ،توبه و تحول درونی است . پس توبه اولین مرحله از مراحل عملی سیر و حرکت به سوی خدا و تقرّب و نزدیکی به او است. حقیقت توبه، پشیمانی و ندامت از خطاها و گناهان و سستی‌های گذشته است. علامت پشیمانی آه و حسرت و سوز و ناله‌ای است که فضای جان و روح توبه کننده را احاطه نموده باشد، به گونه‌ای که گناهانش تلخ‌ترین خاطره ذهنی او و ضجرآورترین موضوعی است که هر گاه به یاد آن می‌افتد، روحش آزرده می‌گردد. بنابراین، منظور از توبه صرف گفتن ذکر «استغفر الله» نیست. تا وقتی که شیرینی و حلاوت گناه در خاطر او است «استغفر الله» گفتن، به استهزا گرفتن خدا(2) و ذکر او تلقی می شود.
کسی که حقیقتاً از گناه پشیمان باشد، عزمی راسخ بر ترک گناه ، خطا و کوتاهی ها و تقصیرات دارد.
دومین مرحله عملی ، انجام واجبات و اطاعت از اوامر الهی است، کسی که از طریق معرفت دینی ، از غفلت رهایی یافت و بیداری و بینایی پیدا کرد ، خود را به انجام واجبات و ترک گناهان پایبند خواهد کرد. پیامبر فرمود: «اصلُ الدین الوَرَع و رأسه الطاعه؛(3) ریشه و اساس دین و دینداری ورع و اجتناب از گناهان، و ساقه و سر آن اطاعت از خداست».
ائمه (ع) باب معرفت خدا
_______________
شناخت خدا و دستیابی به ایمان واقعی بدون معرفت و شناخت چهارده معصوم و توسل و ارتباط با آنان میسر نیست؛ زیرا ائمه (ع) سبیل اللّه یعنی راه خدا و باب الله به معنای در ورود به مقام الوهیت و تقرب به ذات خدا هستند. بابی که قرآن دستور می‌دهد اگر می‌خواهید در خانه‌های رحمت و فضل الهی به روی شما باز شود، باید از آن در‌ها عبور کنید: «آتوا البیوت من أبوابها». (4)
امام باقر(ع) در تفسیر و بیان مصداق آیه «آتوا البیوت من أبوابها» می‌فرماید: «امامان از آل محمّد علیهم السلام ، سبیل الله و باب الله هستند». (5)
امیرالمؤمنین (ع) در مقام تبیین آیه مذکور فرمود:«ما اهل البیت خانه‌هایی هستیم که خداوند دستور داده از راه در‌های آن وارد شوید. ما اهل البیت، خانه‌های خدا هستیم و هم در‌های خانه خدا». (6)
بنابراین، هر کس می‌خواهد خدا را بشناسد و ایمان خود را تکمیل کند و به کمال نهایی عبودیت و انسانیت نایل گردد، باید با احادیث و معارف بلند ائمه (ع) آشنا شود و با آن زندگی نماید. برنامه دنیا و آخرت خویش را بر اساس آن تنظیم کند . یقین بداند بدون شناخت و ارتباط و اطاعت از امامان(ع) نیل به قرب الهی میسر نیست.
همان گونه که در زیارت جامعه کبیره آمده «من أراد اللّه بدء بکم و من وحّده قبل عنکم و من قصده توجّه بکم؛(7) هر که خدا را طلب می‌کند و تقرّب و نزدیکی به او را جستجو می‌نماید، باید از شما اهل البیت(ع) آغاز کند و با شما باشد. هر کس توحید خالص و ایمان واقعی طلب می‌کند و وحدانیت خدا را می‌جوید، ولایت و اطاعت شما را می‌پذیرد».
هر که قبله مقصودش خداست، به سوی شما می‌آید.
رابطه ایمان و عمل
______________
از توضیح ذکر شده این حقیقت روشن می گردد که «ایمان بدون عمل صالح معنا ندارد».
امام صادق (ع)فرمود:«الإیمان لا یکون إلاّ بعمل؛(8) ایمان چیزی جز عمل نیست».
در حدیث دیگری که از حضرت نقل شده آمده :« ایمان آن است که طاعت خدا شود و گناهی محقق نگردد». (9)
درجات ایمان :
_____________
همان­گونه که ایمان نظری دارای درجات و مراتب است، ایمان عملی نیز درجات و مراتب دارد. نمی‌توان فردی را که مرتکب گناهی شد، از ایمان به دور دانست و با چوب تکفیر او را از جامعه مؤمنان بیرون راند. امام صادق(ع) فرمود:
«خداوند ایمان را به هفت شعبه تقسیم کرده است:
1ـ نیکوکاری؛
2- راستگویی؛
3- رسیدن به درجه یقین؛
4- نیل به مقام رضا و خشنودی خدا؛
5- وفا (وفای به عهد و پیمان‌های الهی و بیعت با پیامبر و ائمه(ع) و قول و تعهدات مشروعی که با انسان‌ها دادیم)؛
6- علم و معرفت؛
7- حلم و بردباری و صبر و شکیبایی».
سپس فرمود:
«خداوند آن را میان مردم تقسیم نمود. به هر کس هفت سهم داد، کامل الایمان است (یعنی هر کس توانست با اراده و تلاش و عمل صالح خویش و جلب توفیقات الهی، همه درجات آن را کسب کند، می‌توان گفت از ایمان کامل برخوردار است ). اما برخی یک سهم از ایمان را تحصیل می‌کنند. بعضی از دو درجه آن برخوردارند . گروهی به مرتبه سوم ایمان نایل گردیدند. به همین ترتیب. کسی که یک سهم از ایمان را کسب کرده، تکلیفی به اندازه دو سهم بر او تحمیل نکنید. به کسی که از دو سهم ایمان برخوردار است، وظیفه ای به اندازه سه سهم بارش نکنید؛ یعنی استعداد و قابلیت پذیرش اشخاص در ایمان یکسان نیست. خدا از هر کسی به اندازه ظرفیتش تکلیف خواسته است. پس هم در اعمال و اخلاق دینی و تحصیل علوم و معارف از هر کسی به اندازه توان و استعدادش توقع داشته باشید». (10)
از نگاه دیگر، ایمان را می‌توان به ده درجه تقسیم نمود.
امام صادق (ع)به فردی به نام عبدالعزیز فرمود:«ایمان مانند نردبانی است که ده پله دارد . مؤمنان پله‌ای را بعد از پله دیگر بالا می‌روند. پس کسی که در پله دوم است، نباید به کسی که در پله اول است بگوید : هیچ ایمان نداری. کسی که در پله سوم است، نباید کسی را که در پله دوم است، مورد تحقیر قرار دهد. به همین ترتیب کسی که در رتبه دهم ایمان قرار دارد، نباید فردی را که در پله‌ای پایین‌تر است، تحقیر نماید». (11)
از مجموع روایات و آیات مربوط به بحث ایمان می‌توان دریافت که ایمان، حقیقتی است که دارای مراتب و درجات متعدد می‌باشد. به قول اهل منطق قابل تشکیک است. اعتبار و ارزش و میزان تقرّب هر انسان نزد خدا به میزان توجه به کیمت و کیفیت اجزای ایمان است؛ یعنی اعتبار هر مؤمنی را با مقدار عمل خالصانه او باید سنجید.
تحکیم پایه های ایمان :
____________
تحکیم پایه های ایمان :آن چه باعث پیدایش ایمان می شود ( معرفت و شناخت ) ،تقویت و تکمیل آن نیز باعث تحکیم ایمان هم می گردد، لیکن تحکیم پایه های ایمان افزون بر تقویت معرفت و شناخت ، نیازمند امور دیگری نیز است .
برای تحکیم پایه های ایمان به اموری باید توجه نمود، از جمله:
1ـ باورقلبی به این که خداوند همواره ناظر و حاضر است.
اگر آدمی باور داشته باشد که خداوند بر همه اعمال او نظارت دارد و حتی از افکار قلبی وی آگاه است، مسلّماً تأثیر بسیار مفیدی در زندگی اش می گذارد و او را از کارهای خلاف که زندگی انسان را سیاه و تاریک می کند، باز می دارد. قرآن می فرماید: آیا او ندانست که خداوند (همة‌اعمالش را) می بیند.(12)
2ـ باور قیامت و یاد آخرت:
باور کند آن چه در دنیا از خیر و شر و اعمال خوب و بد انجام می دهد، ‌در سرای آخرت پاسخش را دریافت خواهد نمود و کیفر کارهای ناشایست را تحمل خواهد کرد و پاداش رفتارهای شایسته را خواهد دید.
انسان به این باور برسد که: هر کس ذرّه ای کار خیر انجام دهد، آن را می بیند،‌ و هر کس ذرّه‌ای کار بد کرد،‌ آن را می بیند.(13)
3ـ باور کند که واجبات دینی برای کمال و ترقی و به نعمت های بی پایان رسیدن مقرر شده و محرّمات به خاطر نجات از بدبختی ممنوع گردیده است و معاصی نه تنها به حال او مفید نیست، ‌بلکه مضر است. حضرت امام رضا(ع) فرمود: گناهان نه تنها در زندگی بشر مورد احتیاج نیست، بلکه مایه فساد و باعث فنا وهلاک است . بدین جهت از طرف خدا ممنوع شده است.(14) وقتی انسان حقیقتاً معتقد شد که نتیجه ‌همه اعمالش به خودش عاید می گردد، واجبات و کارهای خیر را با اشتیاق انجام می دهد و گناهان را به آسانی ترک می کند.
4ـ باور کند که خدا مهربان است و انسان را دوست دارد و می خواهد انسان به بهترین نعمت ها برسد .هر دستور عملی یا اعتقادی به انسان داده، ‌همه اش به خاطر به کمال رساندن انسان می باشد.
5ـ آنچه را برای خود می پسندد، برای دیگران هم بپسندد. رسول خدا(ص) فرمود: بنده ایمان نمی آورد. مگر این که برای مردم دوست داشته باشد آن چه را برای خود دوست می دارد.(15)
6ـ ترک گناه و تقوا پیشه کردن. رسول خدا(ص) فرمود: زناکار به هنگام زنا و دزد به هنگام دزدی و شرابخوار در وقت خوردن شراب مؤمن نیستند.(16)
حضرت صادق(ع) فرمود: ورع و تقوا ایمان را ثابت می کند و طمع ایمان را خارج می‌کند.(17)
7ـ خوش خُلقی. رسول خدا(ص) فرمود: اخلاقت را نیکو گردان تا ایمانت کامل شود.(18)
علی (ع) فرمود: کامل ترین شما از جهت ایمان خوش اخلاق ترین شما است.(19)
8ـ عمل انسان با گفتارش مطابقت کند. امام صادق(ع) فرمود: برای مؤمن ایمان ثابت نمی شود. مگر با عمل و عمل جزء ایمان است.(20)
بنابراین باور کردن و اعتقاد یقینی به عقاید دینی و انجام واجبات و ترک محرّمات و آراسته شدن به اخلاق حسنه و رهایی از رذایل اخلاقی به ویژه از حسد، تکبر و بدخواهی برای مردم موجب تحکیم پایه های ایمان هستند.
پی‌نوشت‌ها:
1. عنکبوت (29) آیه 69.
2. ثقه الاسلام كليني، الكافي، دار الكتب الاسلاميه، طهران، 1365 ه.ش . ج 2 ،ص 504.
3. المحدث النوري، مستدرك الوسائل، مؤسسه آل البيت، قم، 1408 ه.ق .ج11، ص 270.
4. بقره (2) آیه 189.
5. سید هاشم بحرانی، البرهان،تحقیق الدراسات الاسلامیه ، بنیاد بعثت ، تهران ، 1416 ق ، چاپ اول ، ج 1 ،ص 190.
6. همان.
7. شیخ عباس قمی، مفاتیح الجنان، زیارت جامعة کبیره.
8. اصول کافی، ج 3 ص 55.
9. همان.
10. همان، ص 70.
11. همان، ص 74.
12. علق(96) آیه14‌.
13. زلزال (99) آیه 7 و 8.
14. بحار الانوار، ج 3، ‌ص 118.
15. محمد محمدي ري‌شهري، ميزان الحكمه، دار الحديث، الطبعه الاولي، التنقيح الثاني، 1416 ه.ق . ج 1،‌ص 193، شماره 1286.
16. همان، ص 194، شماره‌1302.
17. همان، ‌ص 200، ‌شماره 1359.
18. همان، ‌ص 194، شماره 1320.
19. همان، شماره 1321.
20. الکافی، ج 2، ‌ص 38.