توكل

پرسشگر گرامی با سلام و سپاس از ارتباطتان با این مرکز
توجه شما را به دو نکته جلب می کنم .
اول : پیش از آن که بدانیم که چرا باید « توکل کنیم و فلسفه آن چیست » لازم است مفهوم توکل را بدانیم . تا برداشت صحیحی از توکل نداشته باشیم ، بیان علت آن مفید نخواهد بود .
راغب اصفهانی درباره معنای توکل می گوید:
اگر کلمه توکل با (لام) بیاید ،به معنای تولی و عهده دار شدن سرپرستی می باشد ، مثل توکلت لفلان ، یعنی متولی و عهده دار سرپرستی فلانی شدم .
اما اگر با علی بیاید ، به معنای اعتماد کردن می باشد ، مثل توکلت علی فلان، یعنی بر فلانی اعتماد کردم و او را پشتوانه و تکیه گاه خود قرار دادم (1)
روزی پیامبر(ص ) از جبرئیل می پرسد: «ما التوکل علی الله عزوجل ؟
فقال : العلم بان المخلوق لایضر و لاینفع و لایعطی و لایمنع و استعمال الیاس من الخلق ،فاذا کان العبد کذالک، لم یعمل لاحد سوی الله و لم یرج و لم یخف سوی الله و لم یطمع فی احد سوی الله فهذا هو التوکل ؛
توکل برخدا چیست ؟ جبرئیل عرض کرد: علم و آگاهی داشتن به این که مخلوق نه زیانی می رساند و نه سودی می بخشد . نه می دهد و نه می ستاند و نه می تواند مانع گردد .( یعنی ) به کار گرفتن یاس و نا امیدی از خلق (ناامیدی را که نسبت به مردم دارد ، در عمل نشان دهد).(2)
پس هر گاه بنده چنین روحیه و خصوصیاتی داشته باشد ، برای هیچ کسی غیر از خدا کار نمی کند . به جز خدا به کسی امید ندارد . از غیر او ترس و واهمه ای ندارد به کسی جز او دل نمی بندد. این است معنای توکل .
پس توکل یعنی اعتماد کردن بر خدا و وا گذار کردن کار به او ؛ تسلیم اراده و مشیت او بودن ؛ به هیچ چیزی جز خدا استقلال ندادن . به هیچ کسی جز خدا اعتمادنکردن و تکیه نداشتن.
علامه طباطبایی می فرمایند : معنای توکل آن نیست که انسان دنبال اسباب و علل کارها نرود ، زیرا تمامی کارها با اسباب انجام می گیرند ، ولی باید بداند که اسباب مستقل نمی باشند و تنها تکیه گاه خدا می باشد. (3).
دوم : فلسفه توکل و اسباب و علل آن .
توکّل مانند سایر فضایل اخلاقى، اسباب و سرچشمه‏هاى متعدّدى دارد ، ولى عمده‏ترین اسباب توکّل، معرفت به توحید ،یعنی معرفت به مرکز همه قدرت ها به ویژه معرفت به توحید ربوبی و افعالی و ایمان و یقین به ذات پاک خدا و صفات جمال و جلال اوست.
هنگامى که انسان به علم الیقین از قدرت و علم خدا با خبر باشد، در پهنه هستى همه چیز و همه کس را ریزه‏خوار خوان نعمت او بداند ، به مفهوم «لَامُؤَثِّرَ فِى الْوُجُودِ الَّا اللَّه» آشنا باشد، روح و جان و دل خویش را در گرو این امر بداند، جهان را صحنه الطاف بیکران الهى ببیند، به یقین به او توکّل مى‏کند، خویش را به او مى‏سپارد، در کاستى‏ها و مشکلات به دامان لطف او چنگ مى‏زند، پیروزى نهایى را (پس از به کارگیرى تلاش ها و ابزارهایی که خدا در اختیارش گذاشته ) از خدا مى‏خواهد.
توکّل میوه «توحید افعالى» است.
امام امیرمؤمنان على علیه السلام مى‏فرماید: «التَّوَکُّلُ مِنْ قُوَّةِ الْیَقِینِ؛ توکّل زاییده قوّت و قدرت یقین است». ( 4)در تعبیر دیگرى مى‏فرماید: «اقْوَى النَّاسُ ایِمَاناً اکْثَرُهُمْ تَوَکُّلًا عَلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ؛ آن کس که ایمانش قوى‏تر است، توکّلش بر خداوند سبحان بیش­تر خواهد بود»! (5)
امیرمؤمنان در سجده مى‏فرمود: «وَ اتَوَکَّلُ عَلَیْکَ تَوَکُّلَ مَنْ یَعْلَمُ انَّکَ عَلَى کُلِّ شَىْ‏ءٍ قَدِیرٍ؛ بر تو توکّل مى‏کنم، توکّل کسى که مى‏داند بر هر چیز توانا هستى». (6)

پي نوشت:
1. سيد عبد ا... شبر، كتاب الاخلاق، ترجمه محمدرضا جباران، مؤسسه انتشارات هجرت،
2. آيت ا... ناصر مكارم شيرازي، اخلاق در قرآن، مدرسه الامام علي بن ابيطالب (ع)، ج2
3. آيت ا... ناصر مكارم شيرازي، پیدایش مذاهب
4. آيت ا... ناصر مكارم شيرازي، یکصد و هشتاد پرسش و پاسخ
5. آيت ا... ناصر مكارم شيرازي، تفسیر نمونه ، ج10 ، ص320 تا 322
6. امام خميني (ره)، چهل حديث، چاپ دوازدهم، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني، حدیث شماره 13
7. ملا احمد نراقي، معراج السعاده، چاپ هشتم، انتشارات دهقان ، صفت سی ام
پی‌نوشت‌ها:
1. المفردات، راغب اصفهانی.
2. محمد بن الحسن الحر العاملي، وسائل الشيعه، مؤسسه آل البيت، قم، 1409 ه.ق . ج15، ص 194.
3. علامه سيد محمدحسين طباطبايي، الميزان، مؤسسه النشر الاسلامي، الطبعه السادسه، 1421 ،ج 5 ،ص 239 .
4. عبد الواحد بن تميمي آمدي، غرر الحكم درر الكلم، مکتب الاعلام الاسلامي،قم ،1366. ه ش ، حدیث شماره 3848.
5. همان، حدیث 3150.
6. العلامه المجلسي، بحار الانوار، مؤسسه الوفاء، بيروت، 1404 ه.ق ، ج 83، ص 227.