درباره ی مقام پیامبران و امامان

پرسشگر گرامی با سلام و سپاس از ارتباط تان با این مرکز
عصمت، دارای درجاتي است. همه مؤمنان می توانند از برخی درجات عصمت برخوردار باشند؛ مثلاً انسان مؤمن هیچ گاه با بدن عریان در معرض ديد عمومی قرار نمی گیرد و يا فكر خوردن شراب، حتي در ذهن بعضي از افراد خطور هم نمي كند. از این رو، مؤمنان در مورد بعضي از گناهان، عصمت دارند و این مثال ها می تواند مصداق عصمت باشد. اما بالاترین درجات عصمت، مختص پیامبر و امامان معصوم و پیامبران الهی است؛ حتی در مورد پیامبران نیز درجات مختلف ذکر شده است. در قرآن كريم آمده است: «تلک الرسل فضلنا بعضهم علی بعض»؛ (1) «برخی از پیامبران را بر برخی دیگر، برتری بخشیدیم». این برتری، در مقام عصمت آنان نیز نمودار می شود.
حقیقت عصمت و درجات آن، در خصوص افراد گوناگون شرایط متفاوتی دارد. عصمت در افراد عادی مانند ما که به نوعی در همه افراد وجود دارد، با عصمت اولیای خدا متفاوت است؛ اصل عصمت هم در برخی مراتب، ناشی از تلاش و کوشش خود فرد است و گاهی کاملاً موهبتی الهی، اما حكيمانه است.
در خصوص مرتبه عالی عصمت که مربوط به پیامبران و امامان است، باید گفت: این نوع عصمت گرچه یک موهبت الهی است، امّا بدون دلیل و حکمت الهی تحقق نیافته است. لیاقت فردی این بزرگواران برای احراز مقام رسالت و امامت، می طلبید که خداوند مقام عصمت از هر نوع خطا و گناه را به ایشان اعطا نماید.
معتقدیم که مصونیت معصومان در برابر گناه، از مقام معرفت و علم و تقوای آن‌ها سرچشمه می‌گیرد؛ البته این علم و محبت، حقیقتی است که توسط خداوند به این بزرگواران اعطا شده است؛ یعنی منشأ عصمت، عطیه ای خداوندی است. حال جای این سؤال است که چرا خداوند حکیم و عادل در بین همه موجودات، این افراد خاص را برای اعطای این درجات برگزیده است؟
در پاسخ می گوییم که حقیقتی وجود دارد که ما را به تفاوت رفتار شخصی این بزرگواران با دیگر انسان ها در شرایط کاملاً مساوی رهنمون می سازد. در ضمن، این تمایز و انتخاب خاص، نمی توانسته بی دلیل و بدون حکمت باشد؛ هر چند همه این حکمت ها بر ما شناخته شده نباشند.
اعطای این مقام به برخی از افراد، دلیل بر غیر اختیاری و يا دور از استحقاق بودن آن نیست؛ زیرا برای خداوند تحقق زمان برای درک لیاقت بندگان نسبت به نعمات، ضرورت ندارد. خداوند از علم ذاتی خود می داند که هر بنده ای در شرایط عادی زندگی، چه مقام و مرتبتی را در مسیر بندگی احراز می نماید. ممکن است خداوند به جهت علم ازلی به کیفیت رفتار آینده امامان، از کودکی مقام امامت و لوازم آن را به ایشان اعطا نموده باشد. خداوند می‏دانسته که آنان جدای از عصمت، با دیگران در مراتب اخلاص و فداکاری نیز فرق داشته اند. از این رو، این موهبت را به آن ها بخشیده است. بنابراین، معصومین شایستگی و ویژگی‏های ذاتی برای قبول مقام عصمت داشته‏اند و افاضه و موهبت الهی، بی‏حساب و بدون جهت نبوده است. به علاوه، وقتی فردی لیاقت و توان و قابلیت برخورداری از مقام نبوت و امامت را از خود نشان داد، طبعا برای موفقیت در این مقام و مسئولیت، نیازمند برخی ابزار و لوازم است و بدون آن ها امکان موفقیت ندارد. عصمت هم در رأس این ابزارها و نعمات است که در درجات کامل از طرف خداوند به فردی که لیاقت داشتن چنین مقامی را از خود نشان داده، اعطا می شود.
هر مقام و منزلت و نعمت خداوندی، مسئولیت و تکالیفی مطابق با همان نعمت را به دنبال خواهد داشت. برخورداری از مقام عصمت برای امامان و دیگر مقامات و درجات معرفتی که به ایشان اعطا شده است، ضرورت قرار گرفتن در برابر سخت ترین آزمایشات الهی را در پی داشت و دشوارترین مسئولیت ها و تکالیف را برای ایشان رقم زد. نباید از این نکته مهم غفلت کرد و عصمت را ابزاری برای راحتی و بی دغدغه بودن این بزرگواران تلقی نمود.
اما اين كه مي فرماييد اگر فردي عادي با تمام وجود در راه خير كوشش نمايد، هم تراز با پيامبر اسلام مي باشد، بايد گفت که تقريبا حرف شما صحيح است. در روايات بسياري داريم كه انسان اين قابليت را دارد كه در رتبه و جايگاه از مقام ملايك هم عبور كرده و از آنان برتر شود. حضرت امير مؤمنان(ع) مي فرمايد: «خداوند ملائکه را از عقل آفرید و در آنان شهوت قرار نداد. حیوانات را از شهوت آفرید و در آنان عقل قرار نداد. بنى آدم را از عقل و شهوت آفرید. پس هر کس عقلش بر شهوتش پیروز شود، از ملائکه برتر خواهد بود و هر کس شهوتش بر عقلش غلبه کند، از حیوانات پست‏تر خواهد بود». (2) همچنین در روايات بسياري تعبير «معي في درجتي» آمده كه نشان مي دهد انسان ها با انجام بعضي اعمال هم تراز و همنشين انبيا و امامان مي شوند؛ مثلا از پيامبر - صلّى اللَّه عليه و آله و سلم - نقل شده كه فرمودند:«آگاه باشيد، كسى كه آل محمد - صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم - را دوست بدارد، از حساب و ميزان و صراط در امان است. آگاه باشيد، كسى كه بر دوستى آل محمد - صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم - بميرد، من بهشت و همنشينى با پيامبران - عليهم السّلام - را برايش تضمين مى‏كنم». (4)
در مورد افراد بسياري نظير سيدمرتضي و مقدس اردبيلي هم شنيده ايم كه اين افراد در مدت زندگي شان حتي يك مكروه از آنان ديده نشد، چه برسد به گناه. پس مي بينيم كه انسان مي تواند با غلبه بر نفس اماره و كشتن هواهاي نفساني در درون خود، به جايگاهي مانند پيامبران دست يابد.
البته بايد توجه داشت كه پيامبران به جهت پاكي فوق العاده و جايگاه عصمت كه با اختيار خود به آن دست يافته اند و نيز مقام نبوت و آزمايش هايي كه از اين بزرگواران به عمل آمده است و نيز خير فراوانی كه از سوي آن ها به انسان ها و ساير موجودات رسيده است، داراي موقعيتي هستند كه انسان هاي عادي نمي توانند به آن جايگاه برسند؛ هر چند كه مي توانند خود را تا اندازه زيادي به آن مقام بلند روحاني نزديك كنند.

پي نوشت ها:
1. بقره (2) آیه 253.
2. عاملي، شيخ حر، وسائل الشیعه، مؤسسه آل البيت، قم، 1409ه.ق، ج 11، ص 164.
3. كليني، محمد بن يعقوب، الكافي، دارالكتب الاسلاميه، تهران، 1365ه.ش، ج 4، ص 579.
4. سلگى نهاوندى، على‏، ترجمه ارشاد القلوب ديلمي، نشر ناصر، قم‏، 1376، ج2، ص 61.