معنای بیعت

با سلام و تشکر به خاطر ارتباطتان با اين مرکز !
واژه "بيعت" به معناى پيمان بستن براى فرمانبردارى و اطاعت، و قبول خلافت از کسی است . چنين مرسوم بوده كه آن كسی كه پيمان اطاعت مى ‏بست، دست خود را در دست پيشوا و رهبر خود مى‏گذاشت و قبول خلافت و پيمان وفا دارى را از اين طريق اظهار مى‏داشت.
از آن جا كه به هنگام "معامله و بيع" نيز دست به دست هم مى‏دادند و قرار داد معامله را مى‏بستند، لفظ "بيعت" به اين پيمان ها نیز اطلاق شده است، به خصوص اين كه آن ها در پيمان خود گويى جان خويش را در معرض معامله با فردى كه با او اعلام وفادارى داشتند، قرار مى‏دادند.(1) علامه طباطبايي در این باره مي‏ گوید: واژه بيعت از بيع به معناي «خريد و فروش» است؛ چرا كه شيوه مردم بر اين بوده كه در هنگام معامله، فروشنده دست خود را در دست خريدار مي‏گذاشت و مشخص مي‏كرد كه چيزي مورد معامله قرار گرفته است و با دست دادن، همه تصرفات به مشتري منتقل مي‏شد. به این خاطر، دست دادن با رهبر براي ارائه مراتب اطاعت از فرمانده و رهبري است. این عمل بيعت خوانده مي‏شود.(2)
البته اين مطلب با مراجعه به کتاب های لغت به خوبی روشن می شود كه به بخشی از آن ها اشاره مي‏شود.
1. راغب اصفهاني مي‏نويسد: «بايَع السلطان...»، يعني در برابر زحماتی كه رهبر برای مردم انجام مي‏دهد، پيروي و اطاعت از او لازم است. به اين عمل، بيعت و مبايعه گفته مي‏شود.(3)
2. در صحاح گفته: واژه «بايعته» براي بيع و معامله و براي بيعت به كار برده مي‏شود.(4)
3. در لسان العرب آمده: بيعت، عبارت است از دست دادن به يكديگر همراه با ايجاب و قبول و نيز دست به هم دادن براي بيعت و اطاعت است.(5)
با این توضیح، چگونگي بيعت مسلمانان در صدر اسلام با پیامبر(ص) نیز به خوبی روشن خواهد شد.
1. قرآن كريم درباره «بيعت رضوان» مي‏فرمايد: «لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ ما في‏ قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكينَةَ عَلَيْهِمْ وَ أَثابَهُمْ فَتْحاً قَريباً»؛(6) «به حقيقت، خداوند از مؤمناني كه زير درخت با تو بيعت كردند خوشنود گشت...».
2. در جاي ديگر مي‏فرمايد: «إِنَّ الَّذينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْديهِمْ فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّما يَنْكُثُ عَلى‏ نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفى‏ بِما عاهَدَ عَلَيْهُ اللَّهَ فَسَيُؤْتيهِ أَجْراً عَظيماً»؛(7) « در حقيقت، مؤمناني كه با تو بيعت كردند، با خدا بيعت كردند. دست خدا بالاترين دست‏هاست. پس هر كس نقض بيعت كند، بر زيان خويش اقدام كرده است و هر كس به عهدي كه با خدا بسته وفادار بماند، خداوند به او پاداش بزرگي مي‏دهد».
3. در آيه ديگر مي‏فرمايد: «يا ايها النبي اذا جاءك المؤمنات يبايعنك علي أن لايشركن...»؛(8) «اي پيامبر، هنگامي كه زنان مؤمن نزد تو آيند كه با تو بيعت كنند تا شرك به خدا نورزند...».
در باره چگونگي بيعت خانم ها با پيامبر اسلام(ص) از امام صادق(ع) روايت شده است: آن گاه كه پيامبر خدا(ص) مكّه را فتح نمود، مردان با وي بيعت كردند. سپس زنان براي بيعت حضور يافتند كه اين آيه نازل شد. أم حكيم گفت: ... اي پيامبر خدا! چگونه با تو بيعت كنيم؟ حضرت فرمود: من به زن ها دست نمي‏دهم. آن گاه ظرفي از آب فرا خواند. دست مبارك خود را در آب زد و فرمود: دست خويش را در اين آب فرو بريد.(9)
از روايات نیز استفاده می شود كه بيعت از نگاه اسلام در اثر اعلان وفاداري و اهميت دادن به تعهّدها، از ارزش بسيار بالايي برخوردار است. مانند اين روايت كه سلمة بن اكوع در مقام پاسخ به اين پرسش كه در روز حديبيه بر چه چيزي با پيامبر خدا(ص) بيعت كرديد؟ گفت: در راستاي پايداري تا شهادت.(10)
از جابر نيز نقل شده كه در روز حديبيه با پيامبر خدا(ص) بيعت كرديم كه از صحنه جهاد فرار نکنیم.(11)
مورّخان به بيعت‏هاي گوناگون مردم با پيامبر(ص) اشاره كرده‏اند: از جمله ابن‏هشام از قول عبادة بن صامت مي‏گويد: من در عقبه اولي حضور داشتم و در مجموع دوازده نفر بوديم كه بيعت كرديم.(12)
پس با این تعریف، بيعت يكي از راه هاي وفاداري و عمل به تعهداتي است كه بين پيامبر(ص) و مسلمانان بسته شده است. چنان كه همین تعهد در بين خلفا نيز وجود داشته است. امام علي(ع) درمورد پذيرش خلافت در نهج البلاغه می فرماید: شادماني و سرور مردم از بيعت با من به آن جا رسيد كه كودكان به وجد آمده و افراد پير و مسن براي بيعت به راه افتادند.(13)
همچنين در نامه ای به طلحه و زبير می فرماید: من به دنبال مردم نيامدم و با آنان بيعت نكردم؛ بلکه آنان به دنبال من آمدند و با من بيعت كردند و شما نيز از آنان بودید.(14)
در نامه ديگر به معاويه می فرماید: همه كساني كه با ابوبكر، عمر و عثمان بيعت كردند، بر همان اساس، مردم با من بيعت كردند. نه تنها كساني كه در روز بيعت حضور داشتند، بلكه غايبان نيز نمي‏توانند بيعت را نپذيرند و رد نمايند.(15)
بنابراين، معنای بيعت قبول خلافت و یا امضای آن است که يك اصلي برای تثبیت حاکمیت است. اين ‏نوع بيعت، بين پيامبر اكرم(ص) و رؤساي قبايل، بلكه ساير مسلمانان بوده است؛ چنان كه در سيره خلفا و امامان معصوم (ع) عملي شده است. مسئله بيعت پيش از اسلام در ميان قبايل عرب مرسوم بود و بدان عمل مي‏كردند و مورد تأييد و امضاي اسلام قرار گرفته است.
پی نوشت ها:
1. تفسير نمونه، ج‏22، ص 44.
2. ترجمه الميزان، ج18، ص274.
3. مفردات راغب، ص66.
4. صحاح اللغة، جوهري، ج3، ص189.
5. لسان العرب، ج8، ص26.
6. فتح(48)، آیه18.
7. فتح(48)، آیه 10.
8. تفسير نورالثقلين، ج5، ص307.
9. همان، ص3091.
10. مسند، احمد بن حنبل، ج4، ص51.
11. سيره ابن‏هشام، ج2، ص73.
12. همان، ص75.
13. نهج‏البلاغه، خطبه 229.
14. همان، نامه 54.
15. همان، نامه 6.