چرا خمس به سادات و حوزه های علمیه تعلق می گیرد؟ و نیمی از خمس باید به مجتهد داده شود؟

با سلام و تشکر به خاطر ارتباط تان با اين مرکز
در مورد خمس و مصرف آن آیه 41 انفال می فرماید:
َواعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْ‏ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبى‏ وَ الْيَتامى‏ وَ الْمَساكينِ وَ ابْنِ السَّبيل؛
بدانيد هر گونه غنيمتى به دست آوريد، خمس آن براى خدا، و براى پيامبر، و براى ذى القربى و يتيمان و مسكينان و واماندگان در راه (از آن ها) است‏‏.
ترجمه لغوي واژه "ذی القربی" ، "خويشاوندان و نزديکان " است . افراد مختلفي را مي توان از خويشاوندان و نزديکان شمرد . فرزندان و نوادگان ، همسران، برادران و خواهران و فرزندان شان ، عموها و عمه ها و دايي ها و خاله ها و فرزندان شان ، افراد عشيره و افراد قبيله را مي توان از مصداق هاي اين واژه بر شمرد . به همين اعتبار، کساني که مرجعيت علمي اهل بيت را نپذيرفتند ، گرفتار اختلاف شدند . گروهي آن را به عموم خويشاوندان پيامبر تفسير کردند و گفتند منظور همه قريش است . گروهي گفتند منظور بني هاشم و بني مطلبند (بني عبد المطلب) . بعضي گفتند ذي القرباي خليفه و ولي امر هر زمان منظور است و... در مورد يتيمان و مسکينان و در راه ماندگان که آيا اين افراد از بني هاشم يا از قريش يا از مسلمانانند، بسياري فقيران و مسکينان و در راه ماندگان مسلمان را منظور دانستند، مثل مورد مصرف صدقات (1)؛ در حالي که اهل بيت فرمودند: ذي القربي افراد معيني هستند که همان چهارده معصومند . فقيران و مسکينان و در راه ماندگان نيز اينان از بني هاشم منظور است .
امام صادق فرمود: "ذي القربي" امام علي و امامان بعد از اويند.(2)
امام کاظم فرمود: خمس شش سهم مي شود : سهم خدا ، سهم رسول ، سهم ذي القربي ، سهم يتيمان ، سهم مسکينان و سهم در راه ماندگان ، سه سهم اول بعد از رسول خدا به ولي امر معصوم مي رسد. سهمي از خود و دو سهم به ارث و سه سهم ديگر به يتيمان و فقيران و در راه ماندگان از خويشاوندان رسول خدا (بني عبدالمطلب) مي رسد که امام بين آنان تقسيم مي کند . خرج سال آنان را مي دهد؛ اگر زياد آمد ، در اختيار امام است. اگر کم آمد ، امام از سهم خودش تامين مي کند . خداوند اين سه سهم را به آنان داده، به عوض زکات که بر آنان حرام است . يتيمان و فقيران و در راه ماندگان از عشيره رسول خدايند که در آيه " و انذر عشيرتک الاقربين "مورد نظر بودند.(3)
امام رضا (ع) در بحث با علماي اسلام در جلسه مامون فرمود:
از آياتي که در فضيلت آل پيامبر آمده ،نه امت او ،آيه خمس است : واعلموا انما غنمتم....؛ اين آيه بين آل و امت جدايي انداخته ، آل را جدا از مردم شناخته ، براي آل رضايت داده به آنچه براي خود راضي شده ، آنان را براي اين عنايت برگزيده ، ابتدا سهمي به خودش اختصاص داده ، بعد سهمي به پيامبرش داده ، سپس براي "ذي القربي "و اين همرديف قرار دادن را در فيء و غنيمت و غير آن هم قرار داده ، آنچه براي خود پسنديده ، براي آنان پسنديده و فرموده:
واعلموا انما غنمتم ... ؛ اين سهم تا قيامت در کتاب خدا که در امان از هر دستبرد است ، براي آنان ثابت است . اما يتيمان و مسکينان تا زماني که يتيم و مسکين هستند ، صاحب سهم مي باشند ، ولي سهم ذي القربي تا قيامت ثابت است . آنان چه غني باشند و چه فقير صاحب اين سهم هستند ، زيرا خود خدا که صاحب سهم است، توانگر بي مانند است و همچنين پيامبر؛ با اين وجود سهمي از آن براي خود و سهمي براي پيامبر قرار داد . آنچه براي خود و پيامبر پسنديده بود ،براي" ذي القربي" هم پسنديد . همچنين در مورد فيء(اموال و زمين هايي که از کفار بدون جنگ و با تسليم آنان نصيب مي شود که به خدا و پيامبر تعلق دارد ) در آن جا هم خدا ابتدا خود و پيامبرش را ذکر مي کند و بعد"ذي القربي" را . آنچه را براي خود و پيامبرش پسنديده ،براي آنان مي پسندد(ما افاء الله علي رسوله من اهل القري فلله و للرسول و لذي القربي و اليتامي و المساکين و ابن السبيل )(4) .
همچنين در اطاعت ؛ خدا فرمود : "انما وليکم الله و رسوله و الذين آمنوا ..."(5) پس ولايت و اطاعت از آنان را قرين اطاعت از خود و پيامبرش قرار داد، همچنان که سهم شان را قرين سهم خود و پيامبرش قرار داد . منزه است خدا؛ چه کرامتي از اهل بيت رعايت کرده است که وقتي سخن صدقات به ميان آمد ، خود و پيامبر و اهل بيت پيامبرش را منزه و برتر از آن شمرد که از صدقه براي شان سهمي قائل شود و فرمود :
"انما الصدقات للفقراء و ..."(6)آيا ديده اي در صدقه خدا براي خود يا رسولش يا اهل بيت سهمي قرار داده باشد ، بلکه آن را بر پيامبر و اهل بيتش حرام کرد که آن چرک اموال مردم بود و براي آنان حرام؛ .. خدا آنان را براي خود اختصاص داده ، آنچه براي خود پسنديده، براي آنان هم پسنديده ؛ آنچه براي خود ناخوش داشته ، براي آنان هم ناخوش داشته است.(7)
با توجه به آیه مذکور و روایات وارده ، خمس شش قسمت می شود که سه سهم آن به جانشین امام معصوم ،یعنی مجتهدان جامع شرایط می رسد تا در مصالح اسلام از جمله برای اداره حوزه های علمیه صرف کنند . سه سهم آن هم به سادات فقیر و یتیم و در راه مانده می رسد.
مراجع خمس را فقط خرج حوزه های علمیه نمی کنند ، بلکه حوزه ها یکی از موارد مصرف می باشد .
پي نوشت ها:
1. تفسير بحر المحيط ،ج5،ص324-325 ؛ تفسير ابن کثير ،ج4،ص54-57.
2. البرهان بحراني ، ج2،ص690.
3. همان ، ص691.
4. حشر (59)،آيه 7.
5. مائده(5)آيه 55.
6. توبه(9)آيه 60.
7.بحار الانوار ، ج25، ص 229-231.